معرفی بند میزان شوشتر

_____________________________________________________
بند ميزان يك بناي بسيار مهم در مجموعه بناهاي آبي تاريخي شوشتر است كه رودخانه كارون را به دو شاخه شطيط و گرگر تقسيم مي كند و پيشينه ساخت آن به دوران ساساني باز مي گردد. اين بند با شماره 2331 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است. بند ميزان با توجه به شواهد و مدارك موجود در زمان شاپور ساساني پايه گذاري شده است.بند ميزان در جهت شرقي- غربي در شمال شوشتر و در نزديك بقعه سيد محمد گياهخوار قرار دارد. در محل اين بند رود كارون به دو شاخه شطيط يا چهار دانگه و گرگر يا دو دانگه تقسيم مي شود.اين بند به نامهاي ميزان و بند محمد علي ميرزا شناخته مي شود. وجه تسميه بند ميزان را برخي مانند نويسنده شوشتر يعني خوبتر به دليل اينكه آب اين بند از بالاي آن تا مسافتي قريب يك فرسنگ به صورت هموار و ميزان حركت مي كند دانسته اند.
به گفته برخي حد فاصل اين بند تا پل بند شادروان بوسيله سنگهاي تراش و بست هاي سربي كف رودخانه سنگ فرش شده است. به دليل اينكه در زمان محمد علي ميرزا دولتشاه اين بند تعمير شده بدين نام معروف شده است.بند ميزان با جهت شرقي – غربي رود كارون را به دو شاخه شرقي(گرگر) و غربي (شطيط) تقسيم مي كند. در حقيقت اين بند آب رودخانه كارون را به 4 به 6 و 2 به 6 تقسيم مي كند.به طوريكه 4 قسمت آب به مسير شطيط مي رود كه به آن چهار دانگه معروف مي باشد و 2 قسمت آن به سمت شرقي مي رود كه به 2 دانگه يا گرگرمعروف مي باشد.درمتون تاريخي چيزي در موردساخت اين بند ذكر نشده مگر اينكه در پاره اي از موارد به طور غير مستقيم به وجود اين بند اشاره شده است. مانند اينكه ابن مهلهل به نقل از ياقوت گفته است كه آب گرگر سفيد و آب شطيط سرخ مي باشد. كه بارديگر به هم مي پيوندند.
همچنین در برخی از متون آمده است بند ميزان داراي 10 دهانه آبرو مي باشد ، كه 9 دهانه بند در قسمت شرقي بند و 1 دهانه در قسمت غربي بند قرار دارد. هر يك از دهانه هاي بند ميزان داراي طولي در حدود 5/2 متر بوده و داراي نامي خاص مي باشد. و حدود 423 متر طول كل بند مي باشد. سطح دهانه هاي بند كمي پائين تر از سطح آب رودخانه است. اين بند در 2 ضلع مورب ساخته شده كه بصورت دو بازوي نيم دايره شكل گرفته اند در سمت شرق از دو ديوار به عرض 80/1 متر كه بر هم عمود شده اند شروع مي شود. عرض دهانه هاي آبرو با هم متفاوت مي باشد. ولي عرض پي هاي آن در همه جا تقريباً يكسان مي باشد. بعد از دهانه 9 قوس دايره مانندي با انحناي 25 درجه از 360 درجه به طرف غرب كشيده شده است و سطحي حدود سه ربع دايره به وجود مي آورد. اين ديواره سنگي تقريباً تا زير پاي برج كلاه فرنگي ادامه دارداين بند تماماً از سنگ و ملات ساروج ساخته شده است در انتهاي گوشه بند ميزان، عمارت كلاه فرنگي قرار دارد. اين برج برفراز تپه مشرف به بند ميزان قرار دارد برج مزبور با پلان هشت ضلعي است كه اضلاع قاعده آن بين 10/1 متر تا 18/1 متر است. اين برج به گفته برخي بعنوان يك برج ديدباني براي نظارت بر كار ساخت بند ميزان در دوره ساساني ساخته شده است. همچنين به نظر مي رسد يك شاخص جهت اندازه گيري آب رودخانه بوده ارتفاع برج مذبور تا آخر سال 1349 در حدود 4 متر بود. بر ضلعي كه روبروي بند ميزان قرار دارد يك دريچه قرار دارد كه بوسيله آجر و سنگ پوشيده شده است. به نظر مي رسد قبلاً د راينجا يك كتيبه قرار داشته يا اينكه فقط جنبه تزئيني داشته است. در بناي اين برج سنگ و آجر بكار رفته كه سنگهاي آن از جنس سنگهاي ماسه اي تراشيده شده مي باشد. و درزگيري بين سنگهاي آن توسط گچ انجام شده است. ارتفاع اين برج از سطح زمين چيزي حدود 7 متر مي باشد. اين برج ارتفاع بلندتري داشته كه در اثر مرور زمان تخريب شده است. كاربرد اين برج بدون واسطه مربوط به بند ميزان مي باشد.
در مورد برج مزبور 4 كاربرد ذكر شده است:
1- به عنوان جايگاه ديدباني براي نظارت بر كار ساخت و ساز بند ميزان.
2-به عنوان يك شاخص اندازه گيري ميزان آب.
3- به عنوان يك فانوس يا چراغ راهنمايي.
4- بعنوان يك كتيبه كه اقدامات انجام شده توسط شاپورساساني در شوشتر در آن شرح داده شده بود. (اكنون كتيبه از بين رفته).