ضریح و صحن های حرم امام رضا

_______________________________________________________________ ضریح مطهر
از زمان اولین ضریحی که برای مرقد مطهر امام رضا ساخته شده است، چندین ضریح ساخته شده که هر یک تاریخچه خاص خود را داراست.
ضريح اول
ضريحي چوبي با تسمه هاي فلزي و پوششي از صفحات طلا و نقره بوده است. اين ضريح اواسط قرن دهم، در زمان شاه طهماسب صفوي يعني سال 957 ه. ق ساخته و بر روي صندوق چوبي مضجع منور نصب شده است. در سال 1311 همزمان با تعويض صندوق، بدليل فرسودگي پايه ها، ضريح برچيده شده، پوشش طلا و نقره و جواهرات آن از چوبها جدا و به خزانه آستان قدس منتقل گرديده است.
ضريح دوم یا ضریح نگین نشان
ضريح فولادي مرصع، معروف به ضريح نگين نشان بوده است، اين ضريح در سال1160 به دستور شاهرخ، فرزند رضا قلي ميرزا، و نوه نادر شاه ساخته و به وقف، برفراز مرقد شريف نصب مي شود. اين ضريح بدون سقف بوده، پنجره ها و شبكه هاي چهار طرف آن دراي گوي و ماسوره هايست كه با نگين هاي كوچك ياقوت و زمرد تزيين يافته و تعداد آنها به 2000بالغ مي گردد. اين ضريح تا قبل از شروع عمليات اخير جايگزيني و نصب ضريح مطهر جديد بر مضجع شريف نصب و زير ضريح پيشين قرار داشت. يعني در واقع مرقد منور داراي دو ضريح بود. در عمليات اجرايي اخير، محل نصب اين ضريح تغيير يافت.
ضريح سوم
در عصرفتحعليشاه قاجارضريحي‌فولادي ‌وساده به‌ابعاد3 ×4 و ارتفاع 2مترساخته و روي ضريح نگين نشان (ضريح دوم ) نصب شد. سقف اين ضريح با چوبهاي طلاكوب پوشش داشته وسمت پايين پاي ضريح، درب كوچك مرصعي قرار داشته است.
ضريح چهارم یا ضریح شیر و شکر
ضريح ملمع يا ضريح طلاو نقره، در سال 1338برروي ضريح نگين نشان يا ضريح دوم نصب گرديد. اين ضريح تحت نظارت استاد مرحوم حافظيان و توسط هنرمند حاج محمدتقي ذوفن اصفهاني ساخته شد. اضافه بر بهره برداري از طلاو نقره و جواهرات خزانه آستان قدس رضوي، ارادتمندان به اهل بيت پيامبر اعم از ايراني و غير ايراني با اهداي هدايا، در ساخت‌ضريح نقشي‌عهده دار بوده اند. اين‌ضريح داراي 4.05متر طول و 06/3 عرض و 3.09متر ارتفاع بود. این ضریح بعدها به ضریح «شیر و شکر» شهرت یافت. فرسودگي ‌پايه ها وستونها، ساييده شدن پنجره ها و شبكه اطراف آن تعويض ضريح‌را ضروري ساخت. در عمليات اخير جايگزيني و نصب، ضريح برچيده شد و مقرر است مجددا به همان صورت پيشين آراسته، در موزه مركزي آستان قدس رضوي در معرض ديد بينندگان قرار گيرد.
ضريح پنجم یا ضریح سیمین و زرین
همانگونه كه ذكر آن گذشت، فرسودگي و سست شده پايه ها و ساختار ضريح، و ساييدگي شبكه هاي اطراف، تعويض ضريح را ناگزير ساخت، به دستور توليت آستان قدس رضوي، مطالعات و بررسي هاي مقدماتي ساخت ضريح آغاز گرديد و در سال 1372طرح هاي متعددي از طرف هنرمندان نامي كشور ارايه شد و نهايتا با برگزيده شدن طرح هاي ابتكاري، استاد فرشچيان، نقاش برجسته هنر ايران كار ساخت ضريح تحت نظارت هيأت اجرايي، توسط سازمان عمران و توسعه حريم حرم حضرت امام رضا ( ع) آغاز و در عید قربان سال 1379 به اتمام رسید.ضريح منور جديد حدود 12 تن وزن دارد و ازجمله ويژگي هاي آن ضخامت پوشش نقره اي و طلايي آن، و اتصال روكش ها بدون پيچ مي باشد. طول ضريح 4.78متر و عرض آن 3.73متر و ارتفاع آن با محاسبه سنگ پايه 3.96متر بوده و جمعا داراي چهار دهانه است. دو سوره مباركه «هل اتي» 16.76 متر و عرض آن14سانتی متر و كتيبه «يس» داراي17.66متر طول و عرض 18سانتيمتر است. هر دو كتيبه و ديگر خطوط ضريح مطهر كه مشتمل بر آيات ديگري از كلام الله مجيد و اسما حسني الهي است، توسط استاد موحد، خوشنويس نامي نوشته شده است. این ضریح به ضریح «سیمین و زرین» شهرت یافته است. استحکام این ضریح به گونه ای است که برای 400 سال آینده پیش بینی شده است.
صحن های حرم
صحن ها فضاهای باز اطراف رواق ها هستند. صحن های حرم مطهر رضوی به شرح زیر می‌باشند:
صحن امام خمینی
صحن آزادی
صحن عتیق(انقلاب)
صحن قدس
صحن امام خمینی
اين صحن در سمت حرم مطهر و مقابل خيابان امام رضا ع واقع است و بيش از 8300 مترمربع وسعت دارد آرامگاه شيخ بهايي بين اين صحن و صحن آزادي قرار دارد

صحن آزادی
اين صحن كه مشرق حرم مطهر واقع شده است از بناهاي زمان فتحعلي شاه قاجار مي باشد. طول آن 85 و عرض آن 54 متر است . اين صحن داراي چهار ايواناست . مشهورترين آتها ايوان طلاست كه متصل به حرم مي باشد. و در زمان ناصر الدين شاه قاجار طلاكوب شده است.

صحن انقلاب «عتيق»
يكي از زيباترين و با شكوه ترين اماكن متعلق به آستان قدس رضوي صحن انقلاب است . در اين صحن چهار ايوان وجود دارد به نامهاي « ايوان عباسي » «ايوان طلا » ايوان نقاره خانه كه ساختمان نقاره خانه بر روي آن ساخته شده است و ايوان ساعت كه ساعت بزرگي بر آن قرار دارد . اين ايوانها از بهترين نوع مصالح هنر معماري اسلامي ساخته شده است و اين كه بيش از چند قرن از ساختمان آن مي گذرد همچنان استوار و پابرجاست. در اين صحن پنجره بزرگي كه از فولاد و برنز ساخته شده است قراردارد ،‌و از اين پنجره حرم مطهر ديده مي شود . اين صحن به شكل مستطيل،‌به طول 5/104و عرض 5/64متر است .ساختمان ايوان طلاي اين صحن دستور « اميرعليشيرنوايي » وزير آبادگر « سلطان حسين بايقرا» در نيمه دوم سده نهم هجري بنا شده است ،‌ساختمان ايوان عباسي (شمالي )‌ نيز در زمان شاه عباس صفوي به سال 1021 ه. ق ايجاد شده است .
سقاخانه « حوض اسماعيل طلائي »
در وسط صحن انقلاب ،‌سقاخانه ايست با كتيبه طلا از دوران سلطنت نادر شاه افشار . به همين سبب آن را سقاخانه نادري نيز مي گويند . سنگاب مرمر مسدس آن را به دستور نادرشاه از شهر هرات افغانستان آورده اند . آجرهاي طلائي كه با آنها كتيبه سقاخانه نوشته شده است ،‌ساخته اسماعيل نامي است كه سقاخانه اكنون به نام اين هنرمند گمنام شهرت يافته است . اين سقاخانه درسال 1347ه. ق تجديد بنا شده است .
نقارخانه
در شبانه روز دو نوبت يكي نزديك طلوع و ديگري نزديك غروب آفتاب در روي سر در شرقي صحن انقلاب (عتيق ) در محل مخصوصي بهنام نقاره خانه كه براي اين كار ساخته شده است ،‌نقاره نواخته مي شود.براي انجام اين كار 11 نفر به نوبت انجام وظيفه مي كنند كه به آنها « عمله شكوه » مي گويند . نواختن نقاره كه به جهت آگاهي از نزديك شدن پايان وقت نماز است به وسيل « طبل »‌و« كرنا » انجام مي شود و در طول سال جز دو ماه محرم و صفر و ساير ايام سوگواري همه روز نقاره نواخته مي شود . طبلها ذكري ندارند و فقط به عنوان «كوس شادمانه » و همنواز از شروع تا خاتمه باكرناها نواخته مي شوند . در صورتي كه كرناها ذكري دارند كه در سه دست يا سه نوبت با دميدن به صدا در مي آيند و ذكر آنها كه سينه به سينه نقل شده است چنين مي باشد :
دست اول :‌ « سرنواز » كرنا را به طرف گنبد حضرت به عنوان سلام مي گيرد و چنين مي دمد « سلطان دين و عقبي علي بن موسي الرضا » پس نوازان كه تعداد آنها چهارنفر مي باشد جواب مي دهند « امام رضا » سرنواز مجددا با سر كرنا به طرف گنبد حضرت اشاره مي كند و چنين مي نوازد « امام رضا » پس نوازان جواب دست دوم :‌كرناي سرنواز ذكر مي كند « مولي ، ‌مولي ، ‌مولي علي بن موسي الرضا » پس نوازان جواب مي دهند « رضا جان » . سرنواز سر كرنا را به طرف گنبد حضرت مي گيرد و ذكر مي كند « يا امام غريب يا امام رضا » دست سوم :‌كرناي سرنواز ذكر مي كند » دوران دوران امام رضاست ) در اين موقع طبلها به عنوان شادي طبلهاي خود را به صدا در مي آورند ،‌اين طبل به « كوس شادمانه » معروف است . مجددا سرنواز كرنا مي كند « دوران دوران امام رضاست دادرس بيچارگان ». پس نوازان پاسخ مي دهند « اي داد رس درماندگان » موقعي كه پس نوازان مي خواهند كرناي خود را برزمين بگذارند سرنواز مي گويد : « فرياد رس» اين صحن كه در مشرق حرم مطهر واقع شده از بناهاي زمان « فتحعلي شاه » قاجار مي باشد . طول آن 85 و عرض آن 54متر است . اين صحن داراي چهارايوان است . مشهورترين آنها ايوان طلاست كه متصل به حرم مي باشد ،‌و در زمان « ناصرالدين شاه قاجار» طلاكاري شده است .