اصفهان سر در قیصریه

______________________________________________________

سردرقیصریه موقعيت: شمال ميدان امامسال تاسيس: 11 هجري قمري (دوره شاه عباس اول)اين سر در را قيصريه مي نامند از آن جهت كه از روي نمونه يكي از بناهاي شهر قيصريه در آسياي صغير تركيه امروز ساخته اند از ويژگي هاي اين بازار :سر در عالي با تزئينات آجري چيني، نقاشي هاي موجود در سر درب شامل تصوير شاه عباس در جنگ با ازبكان، تصاويري از زنان و مردان اروپايي، دو لچكي كاشيكاري كه صحيح و سالم است و تصوير تيراندازي را با سر انسان و تنه ببر يا شير و دم اژدها نشان مي دهد و مي تواند همواره نشانه مخصوص شناسايي اين شهر افسانه ايي دنيا باشد.در شمال ميدان امام و روبروی مسجد امام، سردر بازار قيصريه قرار دارد. ساختمان آن در زمان شاه عباس اول به اتمام رسيده است و معمار آن استاد علی اکبر اصفهانی بوده است.
سردر بنای عظيم قيصريه مهمترين و با عظمت ترين دروازه های ورودی شهر صفوی اصفهان بوده که از طريق بازار بزرگ قيصريه قسمت اصفهان جديد را به شهر سلجوقی (ميدان کهنه آن روزگار) متصل می کرده است. بر اين سردر چند تابلو نقاشی مشاهده می شود که برخی از آنها اروپائی های مقيم دربار اصفهان در آن روزگار را نشان می دهد. تابلو ديگر نيز شکارگاه سلطنتی است. متأسفانه اين نقاشی ها که اثر رضا عباسی است به علت مجاورت با هوای آزاد و برودت و گرمای هوا آسيب فراوان ديده اند. در بالاترين قسمت اين سردر صورت دو نيم تنه تيرانداز مرد با لباسهای معمول آن عصر ديده می شوند که تنه آنها شير يا ببر و دم آنها اژدهاست. اين دو تصوير که بر کاشی معرق است بيانگر صورت فلکی اصفهان يا برج قوس است.
توضيح اينکه در روزگاران کهن در ميان ملل متمدن دنيا معمول بوده که برای شهرهای معروف و مشهور خود طالع و زايچه ای قائل بشوند و پس از انتخاب اصفهان به پايتختی، برج قوس را برای طالع آن انتخاب کردند.
بيشتر جهانگردان بازار قيصريه و ساير بازارهای اصفهان را توصيف کردند. شاردن که سالها در اصفهان زندگی کرده به تفصيل از بازار قيصريه تعريف کرده و نامگذاری آن به قيصريه را به اين علت می داند که سردر اين بازار را مثل يکی از بناهای قيصريه يا قيساريا در آسيای صغير (ترکيه امروز) ساخته اند.
در دو طرف اين سردر دو سکوی وسيع وجود دارد که با سنگ يشم و سماق پوشانده شده و در آن روزگار زرگران و جواهر فروشان بساط خود را بر روی آنها گسترده و انواع زيور آلات و سکه های کمياب را به خريداران عرضه می کرده اند.
بر بالای سردر ساعت بزرگی نصب بود که در جنگ با پرتغالی ها نصيب ايران شده بود.
عمارت نقاره خانه نيز بر بالای سردر قيصريه ساخته شده بود. نقاره زنی و نقاره کوبی از قديم در ايران متداول بود که طلوع و غروب آفتاب را با نقاره اعلام می کردند.
البته نقاره زنی و نقاره کوبی فقط به منظور اعلام طلوع و غروب آفتاب نبود چرا که نواختن نقاره در ميدان های جنگ برای آماده باش سربازان و تشجيع آنان به نبرد و به هنگام صلح و آرامش نيز در آئين های گوناگون و به مناسبت های مختلف متداول بود.
در سمت راست عمارت قيصريه محل ضرابخانه و در طرف ديگر کاروانسرای شاهی واقع شده بود. از سردر بازار قيصريه وارد مجلل ترين و بزرگترين بازارهای اصفهان می شويم اين بازار که به بازار قيصريه و شاهی نيز معروف بوده در روزگار صفويه مرکز فروش پارچه های گرانبهاء بوده و نمايندگان کمپانی های خارجی در آنها حجره هائی داشته اند. در جلو سردر، حوض آب بسيار بزرگی وجود داشت که امروزه اثری از آن نيست.
در زمان حکومت قاجار و در روزگاری که مسعود ميرزای ظل السلطان حاکم اصفهان بود در جبهه های سردر قيصريه تغييراتی صورت گرفت و يک حاشيه کاشيکاری در امتداد سه جانب سردر اضافه شده است.
بطور کلی مجموعه قيصريه که شامل سردر و عمارت نقاره خانه و ضرابخانه و کاروانسرای شاهی است يکی از جاذبه های مشهور شهر اصفهان است که اکثر قريب به اتفاق سياحان و جهانگردان و مأمورين خارجی در خاطرات و سفرنامه های خود به تفصيل از آن سخن گفته اند. و اگر چه امروز از نقاشی های زيبای آن اثری در دست نيست اما سردر رفيع قيصريه و تالار فوقانی آن يادآور شکوه و عظمتی است که اصفهان عصر صفوی دارا بوده و خاطره شکوفائی اقتصاد و هنر کشور ما را در اذهان زنده می کند.

گنبد ها 2

_____________________________________________________

گنبد سلطانيه، سلطانيه، ابهر در قسمت جنوب غربى کهن‌دژ (ارگ سلطنتى)، گنبد سلطانيه به عنوان يکى از بناهاى عظيم اسلامى و شايد باشکوه‌ترين آن‌ها، همچون نگينى سربرافراشته و خودنمايى مى‌کند. اين بنا در دوران حکومت سلطان‌محمد خدابنده (اولجايتو) در مدت ۹ سال (از سال ۷۰۴ الى ۷۱۲ هجرى قمرى) احداث شده است. دربارهٔ اين بنا، فرضيه‌هاى بسيارى از نظر تناسب‌ها، ترکيب‌ها، تلفيق‌ها و ديگر ويژگى‌ها از سوى مورخان، جغرافى‌دانان، باستان‌شناسان و حتى مردم عادى ابراز شده است که دو وجه غالب دارند: - نظريهٔ نخست، به مورخان و جغرافى‌دانان متقدم مربوط است که بناى گنبد را آرامگاه سلطان محمد خدابنده اولجاتيو معرفى کرده‌اند. - نظريهٔ دوم، مربوط به انتساب و اختصاص بنا، از طرف اولجايتو، به آرامگاه على‌بن ابيطالب (ع) و حسين‌بن على (ع) است. کارشناسان با بررسى‌هاى باستان‌شناسى و مطالعهٔ عناصر معمارى، انتساب و اختصاص بناى گنبد سلطانيه به آرامگاه ائمهٔ اطهار (ع) را مردود دانسته‌اند و روشن شده است که آرامگاه سلطانيه را غازان و اولجايتو به تقليد از آرامگاه‌هاى موجود در ايران ساخته‌اند. گنبد سلطانيه، شکوه و بزرگى کليساى جامع مريم مقدس در فلورانس ايتاليا و مسجد اياصوفياى ترکيه را تداعى مى‌‌کند. اين بنا، سومين بناى بزرگ تاريخى در جهان و نخستين بناى بزرگ تاريخى ايران مى‌باشد. اين بنا در دوران برپايى، بلندترين بناى جهان بوده است. معمارى گنبد سلطانيه، نسبت به آثار مشابه، از نظر عظمت و ابعاد، ‌ منحصر به‌فرد است و نمونهٔ‌ بديعى از يک آزمايش موفق است. اين بنا داراى ۴۸/۵ متر ارتفاع، ۲۵/۶۰ متر دهانهٔ قوس، ۶/۸۷ متر عرض جرز، ۱۷/۵ متر طول جرز از سمت بيرونى و ۸/۶۰ متر طول جرز از سمت درونى است. اين بنا ۸ ايوان مرتفع و نزديک به ۵۰ اتاق و فضاى ويژهٔ اتاق‌مانند دارد. گنبد سلطانيه نخستين بنايى است که تحول معمارى دوران سلجوقى به معمارى دورهٔ‌ ايلخانى را به وضوح نشان مى‌دهد. سنگينى گنبد عظيم و قوس‌‌ها و ديگر عنصرهاى معمارى را، جرزهاى هشت‌‌گانهٔ آن تحمل مى‌کنند. محاسبات به‌عمل آمده نشان مى‌دهند که سنگينيِ گنبد ۲۰۰ تنى بر روى جرزها که سطح مقطع هر کدام ۵۰ مترمربع مى‌باشد، استوار شده است. مطالعات اخير روشن کرده است که اين عنصرها داراى مقطع‌هاى توخالى نيز مى‌باشند. اين ويژگى، مقاومت جرزها را در برابر زمين‌لرزه و فشارهاى ناشى از باد افزايش مى‌دهد. به کارگيرى تيرهاى چوبى عاجدار در ابعاد و اندازه‌هاى مختلف، از اين نظر، حايز اهميت مى‌باشد. ملاط اين بنا، ‌ مخلوطى از گچ و مقدار اندکى آهک است. گنبد سلطانيه با احتساب طبقهٔ همکف، سه طبقهٔ مشخص دارد : طبقهٔ همکف ايوان‌هاى هشت‌‌گانه را در خود جاى داده است و شامل ايوان‌هاى شمال غربى، شمال شرقى، ورودى و ايوان جنوبيِ مشرف به تربت‌خانه است. طبقهٔ اول در ۹/۴۰ مترى از کف کنونى بنا قرار گرفته و داراى دهليزهاى ارتباطى است که دورتادور بنا را احاطه کرده‌اند. طبقهٔ آخر در ۲۷/۸۰ مترى از کف قرار گرفته است. در اين طبقه، پاطاق گنبد و پايه‌هاى هشت‌ضلعى مناره‌ها قرار دارند. ارتفاع پاطاق اين طبقه ۱/۴۰ متر و ارتفاع گنبد از طبقهٔ آخر ۱۹ متر است. وروديِ سردابه در ايوان ضلع جنوبى قرار گرفته است. طرح سردابه بسيار پيچيده و شامل ۷ واحد حجمى است که با يک‌ديگر ارتباط فضايى ندارند. اين روش مقبره‌سازى با هيچ‌کدام از مقبره‌هاى شناخته‌شدهٔ کنونى ايران قابل‌مقايسه نيست. به احتمال قريب به يقين، سردابه براساس بينش و تفکر آيين‌هاى مذهب شمن‌پرستى مغولى طرح‌ريزى شده است. با توجه به فلسفه و عقايد شمن‌پرستى و تأکيد آن بر وجود ارواح خبيثه و انواع جادو، ‌ براى جلوگيرى از ورود و مزاحمت ارواح خبيثه به حريم قبرها، گماردن محافظان و تعبيهٔ مکان‌‌هايى براى برآوردن منظورهاى فوق، امرى ضرورى بوده است. گنبد سلطانيه از نظر تزئينات نمايشگر مرحلهٔ‌ کمال معمارى گذشتهٔ ايران است و خلاقيت طراحان، معماران و مهندسان زمان خود را به نمايش و داورى گذاشته است. در اين بنا، دو لايه آرايش و زينت‌‌ معمارى شناسايى گرديده است : قسمتى از تزئينات لايهٔ دوم به دوران اولجاتيو و اوايل دوران سلطان ابوسعيد بهادر تعلق دارد. تزئينات لايهٔ نخست، به طورکلى، با پيشرفت کارِ ساخت بنا اجرا گرديده و در هنگام افتتاحِ ابواب‌ البر، پايان پذيرفته است. عمده‌ترين عنصرهاى تزئيناتى در گنبد سلطانيه عبارت‌اند از : تزئينات آجرى، گچ‌برى، کتيبه‌نويسى و کاشى‌کارى که همگى با هم و با هماهنگى جالب توجهى سامان يافته‌‌اند. طولانى‌ترين کتيبهٔ اين بناى تاريخى کتيبه‌اى است که در فاصلهٔ ۳۶۰ سانتى‌مترى از کف گنبد، و در عرض ۷۵ سانتى‌مترى دورتادور بنا نوشته شده است و به سوى ايوان‌ها و جرزها ادامه يافته است. در اين کتيبه، سورهٔ «فتح» به خط زيباى ثلث نوشته شده است. در بالاى هر يک از ايوان‌هاى هشت‌‌گانه، يک حديث ذکر گرديده است. در سطح قوس، در طبقهٔ دوم ايوان شرقى، کتيبه‌اى از آجرهاى پيش‌بر در زمينهٔ کاشى‌کارى مُعَرق به رنگ سبز و آبى وجود دارد. بر اين کتيبه، آيهٔ ۱۲۵ سورهٔ مبارکهٔ «بقره» (سورهٔ يکم) به خط کوفى نوشته شده است. در سطح جرز ايوان‌هاى جنوب شرقى و جنوب غربى، طرح‌هاى تزئينى به شکل ترنج با رنگ آبى طراحى گرديده‌اند و خط‌‌هاى کلى اين نقش‌ها، اسليمى است. در لابه‌لاى اين نقش‌هاى اسليمى، کلمات ابوبکر، عمر، ‌ عثمان و على، حسن و حسين پيوسته تکرار شده‌اند. اين گنبد به تنهايى يکى از شگفتى‌هاى معمارى در ايران و جهان به شمار مى‌رود و از ارزش‌هاى درجه اول جهانگردى برخوردار است. گنبد علويان، همدان يکى از مهم‌ترين بناهاى تاريخى همدان بنايى چهار ضلعى به نام گنبد علويان است که محل آرامگاه دو نفر از اعضاى خاندان علويان است و در دوران مغول تزئين و مرمت شده است. اين بنا به اواخر دوران سلجوقى مربوط است. از نظر منظرهٔ بيرونى شباهت زيادى به گنبد سرخ مراغه دارد، ولى ابعاد آن بزرگ‌تر است. داخل گنبد داراى گچبرى‌هاى زيبا و فراوان است. قبرها زير گنبد سردابى قرار گرفته که با کاشى‌هاى فيروزه‌اى رنگ در ابعاد خشتى پوشيده شده است. طول و عرض محوطه داخل بنا ۸×۸ متر است. گنبد آن طى قرون گذشته فرو ريخته است و فعلاً بدون گنبد است. جبههٔ بيرونى بنا داراى طاق‌نماهايى در طرفين است که به اشکال منظم به صورت لوزى‌هاى بزرگ و کوچک و با آجر، برجسته‌کارى شده‌اند. بقاياى کتيبهٔ آجرى زيبايى به خط کوفى برجسته، مشتمل بر چند آيه از قرآن کريم بر بالاى ديواره‌هاى خارجى و ستون‌هاى جانبى جلوخان، به چشم مى‌خورد. گنبد غفاريه ، مراغه اين بنا در قسمت شمال غربى مراغه، کنار رودخانهٔ صافى چاى واقع شده و تاريخ احداث آن در فاصلهٔ‌ بين سال‌‌هاى ۷۲۵ و ۷۲۸ هـ.ق است. گنبد غفاريه بنايى مربع و آجرى است که بر بالاى سکويى سنگى و سردابهٔ‌ دخمه‌اى عميقى استوار است. در چهار زاويهٔ آن ستون‌‌هايى با نقوش لوزى پَخ ساخته‌اند. جلو خان بزرگ آن، رو به شمال دارد و عرض طاق زيرين به جانب شرق است. هر يک از اضلاع طرفين و عقب داراى دو طاقنما و يک حاشيهٔ مکتوب است. در اين گنبد تمامى خطوط، ريحان است. کاشى‌هاى اين بنا مخلوطى از رنگ آبى دريايى و آسمانى است. رنگ حروف‌ کتيبه‌ها سياه است بر متن سفيد ديوار با شاخ و برگ فيروزه. بالاى طاقنماى مرکزى ايوان بزرگ، کتيبه‌اى سه خطى ديده مى‌شود. بالاى درگاه بنا نيز يک کتيبهٔ دو سطرى موجود است که به علت ساييدگى و شکستگى مفهوم نيست، ولى به نظر مى‌رسد که القاب و نام صاحب بقعه است. در جلو خان بزرگ يک طاقنماى مرکزى بر سر در ساخته‌اند که در بالاى آن دو سطر کتيبه ديده مى‌شود. گنبد كبود، مراغه سومين مزار از قبرهاى پنجگانهٔ مراغه که «قبر مادر هلاکو» ناميده مى‌شود برجى است کبود و زيبا به شکل منشورى ده وجهي. پهلوهاى اين برج داراى طاقنما و حاشيه‌‌کارى و دندانه است و در کنارهٔ آن‌ها پايه‌‌هاى ستون مانندى ساخته شده است. اين پايه‌ها مانند سطح بيرونى طاقنماها، با ترئيناتى مرکب از آجر و سفال و کاشى فيروزه‌اى رنگ در طرح‌هايى هندسى، به شکلى بديع آرايش شده‌اند. وجه تسميهٔ برج، شايد به دليل وجود اين همه کاشى فيروزه‌اى باشد. اين برج نظير ديگر برج‌هاى مقبره‌دار دو طبقه است. قسمت پايين، سرداب مخصوص دفن ميت است و قسمت بالايى، اطاقى است مزين به گچبرى و کاشى و نوشته. اطاق سقف بلندى دارد که گنبد آن فرو ريخته و قسمت اعظم گچبرى و تزئينات و نوشته‌هاى آن نيز از بين رفته است. داخل بنا دور تا دور زير گنبد بر حاشيه‌اى پهن از گچ با خط نسخ قسمتى از آيهٔ اول سوره ۶۷ قرآن کريم نوشته شده است. اندازهٔ ‌قبر که منسوب به مادر هلاکو است و زير گنبد قرار دارد، از حد معمول بزرگتر است. تاريخ بنا با توجه به نظرات مختلفى که در مورد صحت وجود قبر مادر هلاکو، در اين گنبد مطرح است، ‌ احتمالاً در فاصلهٔ ‌سال‌هاى ۵۸۲ و ۶۵۲ است. گنبد مدور، مراغه گنبد مدور دومين مزار از قبرهاى پنجگانهٔ مراغه است. اين بنا برجى است مدور که از گنبد و سقف آن چيزى بر جاى نمانده و مزارى کاملاً ناشناخته است. ارزش بنا در اين است که ترقى و تکامل نماى مينايى را طى دوران کوتاه ميان تاريخ احداث اين بنا و تاريخ ساخت گنبد سرخ نشان مى‌دهد. بنا که از آجر ساخته شده، بر سکوى بلندى از سنگ که سردابى در ميان دارد، نهاده شده است. ساختمان، ظاهرى ساده دارد و نظير نوعى برج دفاعى است که فاقد تزئينات است. فقط قسمت در ورودى با نقوشى پر و غنى، مشابه نماى اصلى گنبد سرخ آذين شده است. در حال حاضر اين بنا رو به تخريب کامل است. گنبد مشتاقيه (سه گنبد)، كرمان مشتاقيه که به سه گنبد نيز شهرت دارد، ‌ در فلکهٔ مشتاقيهٔ کرمان قرار دارد و در دورهٔ قاجاريه احداث شده است. سه گنبد بر روى سه مقبره به نام مشتاق عليشاه، شيخ اسماعيل و کوثر عليشاه بنا گرديده است. مشتاق عليشاه از متصوفهٔ قرن سيزدهم هجرى است که در اواخر زمستان سال ۱۲۰۶ هـ.ق سنگسار شده است. گفته مى‌شود که جرم مشتاق اين بود که قرآن را با نواى سه تار مى‌‌خوانده است. گنبدى که بر روى مزار مشتاق قرار دارد، در ۱۲۶۰ هـ.ق بنا گرديده است. از جمله آثار هنرى مقبرهٔ فوق کاشى‌‌کارى و تزئينات داخل آن است. گنبد سبز (مدرسهٔ اميرجلال‌الدين فيروزشاه)، تربت‌جام گنبد سبز که بخشى از مدرسهٔ فيروزشاه بوده، در ضلع شمالى صحن مزار شيخ جام واقع شده است. اين بنا شامل يک هشتى با گنبدى دوپوسته و اتاق کوچکى در کنار آن، با نماى کاشى‌کارى به شيوهٔ معقلى است. گنبد سبز داراى گنبدخانه‌اى چهارتاقى و مربع شکل به ابعاد ۱۰/۵×۱۰/۵ متر با چهار شاه‌نشين و دو طاق‌نما در شاه‌نشين‌هاى شرقى و غربى است که در طاق‌نماى غربى آن، محرابى وجود داشته که امروزه تنها قسمتى از حاشيهٔ قوس آن برجاى مانده است. بر فراز درگاه‌هاى شمالى و جنوبى که هر دو به منزلهٔ ورودى بنا محسوب مى‌شوند، دو تاق سوار کرده‌اند که نورگيرى در هر يک از آن‌‌ها جاى داده شده است. مهم‌ترين بخش بنا، سقف بناست که با به‌کارگيرى سه کنج‌ها و کاربندى، به شيوه‌اى بسيار بديع و زيبا پوشيده شده، و بر فراز آن، گبندى سوار است. در کنار اين بنا و در ضلع شرقى آن، بناى ديگر به ابعاد ۳/۵×۷ متر قرار دارد که داراى دو شاه‌نشين در جبهه‌هاى شرقى و غربى و محرابى با طرح نيمه‌هشت‌وجهى - شبيه محراب مزار مولانا در تايباد - با حاشيه‌اى از گچ‌برى با طرح مضرّس است و سقف آن، که بر فراز چهار قوس قرار گرفته، داراى کاربندى ۱۲ ضلعى است. اين بنا نيز داراى دو درِ ورودى، يکى در جنوب و ديگرى در شمال است که درِ شمالى آن به ايوان عميقى با دهانه‌اى به عرض ۵/۶۰ متر باز مى‌شود که تنها قسمتى از خيزِ تاق آن برجاى مانده است. اين بنا داراى گنبد دوپوسته با ساقه‌اى بلند است و حدفاصل دو پوستهٔ‌ آن را خشخاشى زده‌اند که با چوب‌هايى به يکديگر کلاف شده‌اند. اين بنا تزئينات و کاشى‌کارى زيبايى دارد. بناى مدرسه توسط جلال‌الدين فيروز‌شاه، ‌ در سال ۸۴۴ هـ.ق ايجاد گرديده است؛ اما به نظر مى‌رسد که ساخت آن ناتمام مانده باشد. يله‌گنبد، قزوين اين بنا که در ۳۷ کيلومترى جادهٔ‌ قزوين - رشت و بر فراز يک رشته بلندى قرار گرفته است، بنايى مدور است که به جز گنبد آن، به تمامى از سنگ لاشه و با دقتى درخور ستايش ساخته شده است. بر روى نماى خارجى بنا، پنج برجستگى به صورت ستون‌هاى مدور تعبيه کرده‌اند. ورودى بنا، در شرق آن و در ميان يک جلوخان مستطيل شکل جاى دارد. پوشش زيرين بنا به صورت يک گنبد آجرى مخروطى‌ شکل در ميان ديوارهاى جانبى برج ديده مى‌شود. محيط پايهٔ برج کمى بيش‌تر از محيط قسمت بالاى آن است. قطر ديوار برج نسبتاً زياد و نزديک به يک متر است. از وضع کلى بنا چنين برمى‌آيد که گنبد آجرى، ‌ بعدها، بر روى بدنهٔ سنگى ساخته شده است. در ميان اهالى چنين رواج دارد که اين بنا، آرامگاه پهلوانى بوده است. در خصوص تاريخ ساخت بنا و شخصيت مدفون در آن، مدارک يا اطلاعاتى موجود نيست. گنبد ابوالوفا، کوهدشت اين مقبره در ۲۵ کيلومترى غرب شهر کوهدشت ، بر دامنهٔ کوهى به نام «بره کاظم» واقع شده و تمام ساکنان آن محل پيرو «اهل حق»‌اند. اين مقبره مدفن سيد ابوالوفا ، يکى از هفت نفرى است که جزو دستهٔ‌ دوم پيشوايان اهل حق بوده‌اند و وى ، از ياران برجستهٔ سلطان اسحاق ملقب به صاحب کرم است که نسبت‌اش به حضرت امام موسى کاظم (ع) مى‌رسد و رهبرى اين فرقه را به عهده داشته است. کلمهٔ «سيد» نزد «اهل حق» ، تنها به مرشد و پيشوا گفته مى‌شود. ابوالوفا در اواخر سدهٔ هفتم يا در نيمهٔ اول سدهٔ هشتم مى‌زيسته است. گنبد شاه‌محمد، خرم‌آباد در انتهاى شمالى طرهان ، ‌ بر دامنهٔ کوه‌هاى «تت» و «درامار» کنار رود سيمره ، گنبد و مقبرهٔ شاه‌محمد واقع شده که زيارتگاه مردم لرستان و کرمانشاه است. سبک ساختمان مقبره شبيه تاق مسجد جامع بروجرد است. اصل بنا چهار گوش است که در بالا به هشت ضلعى تبديل شده است. ديوار هر ضلع با کاشى‌هاى مشبک زينت داده شده است. گنبد آن در گذشته ، دو جداره بوده که امروزه تنها گنبد زيرين آن باقى مانده است. گلدسته‌ها ، ‌ استوانه‌اى شکل‌‌اند که در انتهاى هر يک از آن‌ها ، تزئيناتى با آجر به صورت زيگ‌زاگ ايجاد شده است. تاريخ بناى آن ۱۳۲۲ هجرى قمرى است که اين تاريخ بر سنگى در ديوارهٔ شرقى مقبره نوشته و نصب شده است. درِ اصلى مقبره به سوى شمال باز مى‌شود و اندازهٔ‌ هر لنگهٔ در ۶۰×۱۱۰ سانتى‌‌متر است. هر دو لنگهٔ در روکشى از نقره دارند که آيات و اشعارى با خط نستعليق بر آن‌ها حک شده و در فواصل خطوط ، نقش‌‌هايى منظم و ريزه‌‌کارى‌هايى بسيار جالب توجه وجود دارند. بر حاشيهٔ آن‌ها ، چند بيت از مرثيهٔ مشهور محتشم کاشانى با خط نستعليق نوشته شده است. قبر ، ‌ ضريحى از ورشو به طول و عرض ۲×۲ متر دارد. گنبد مقبره از آجر ، ‌ ملاط و کاشى ساخته شده است. در فاصلهٔ ۵/۵ مترى ديوار حرم ، ‌ چهار اتاق براى سکونت زائران بنا شده است.

گنبد ها 1

______________________________________________________

سه گنبد، اروميه اين بناى تاريخى در جنوب شرقى اروميه قرار دارد. برخى از مورخين عقيده دارند که اين بنا به جاى آتشکده‌اى از دورهٔ‌ ساسانى احداث شده است، ولى هيچ‌گونه سند معتبرى مبنى بر صحت ادعاى خود ندارند. از سوى ديگر در مدخل بنا سه کتيبه به خط کوفى است که آن را از سنگ تراشيده‌اند و در پايان کتيبه، محرم سال ۵۸۰ هجرى خوانده مى‌شود. از اين رو شايد بتوان مقبره يا برج آجرى سه گنبد را متعلق به قرن ششم هجرى دانست. بناى تاريخى سه گنبد عبارت است از سکوى بلندى که به شکل استوانه و مدور ساخته شده است. ساختمان فعلى دو طبقه است و در چهار سمت آن دريچه‌هايى وجود دارد. طبقهٔ اول به نام سردابه که داراى پوششى قوس‌دار است و بدين وسيله از طبقهٔ دوم مجزا مى‌شود. درب کوچک طبقهٔ اول ۱/۷۰ متر ارتفاع دارد. طبقهٔ دوم که اطاق مقبره خوانده مى‌شود داراى درى به ارتفاع ۲/۵۰ متر است. به عبارت ديگر، ‌ بناى استوانه‌اى شکل مدور داراى دخمه‌ايست که قسمت فوقانى آن را به وسيلهٔ آجر تبديل به بنايى شامل اطاق مقبره کرده‌اند و مدخل آن در يک قالب معمارى پر نقش و نگار محاط شده و در بدنهٔ استوانه‌اى برج تعبيه شده است؛ درگاه ورودى آن در ميان طاق‌هاى سطحى واقع شده و از لحاظ معمارى زينت‌ خاصى به آن بخشيده است. مصالح قسمت تحتانى از سنگ و قسمت فوقانى آن از آجر است. كافر‌گنبد، روستاى نياق، قزوين (سلجوقيان) اين گنبد در روستاى نياق، در ۱۶ کيلومترى قزوين و در نزديکى امام‌زاده سلطان ويس قرار دارد. اين بنا، بنايى با نماى هشت‌ضلعى است که طول هر ضلع آن از خارج ۲/۸۰ متر است. در زاويهٔ هر دو ضلع، ‌ برجستگى‌اى وجود دارد که به صورت دور قاب هر ضلع درآمده است. قسمت ازارهٔ بنا از سنگ و بقيهٔ آن با آجر ساخته شده است. نماى خارجى بنا هيچ‌گونه تزئينى ندارد و تنها در قسمت بالا، يک رج آجرکارى که در امتداد جرزهاى نبش با برجستگى کم‌ترى بالا رفته، شکل يک قوس و طاق‌نماى تزئينى را به وجود آورده است. در وسط سه ضلع از هشت ضلع بنا، سه درِ ورودى تعبيه شده است که در بالاى دو درِ شمالى و غربى، قوسى تيزه‌دار و در اطراف آن‌ها، قاب مستطيل شکلى قرار گرفته است. درِ شرقى، در حال حاضر، با لاشه سنگ مسدود شده است. در اطراف اين در، قاب مستطيل وجود ندارد. در بالاى اين در - بر روى ديوار - آثار يک سردرِ هلالى شکل تزئينى مشاهده مى‌شود که در حال حاضر، ‌ جز طرح قوس آن، که با ملاط گچ ساخته شده، ‌ چيز ديگرى از آن باقى نيست. در حال حاضر، بر بالاى بنا، بقاياى پوشش گنبد مدورى به چشم مى‌خورد. به نظر مى‌رسد، گنبد اوليه دو پوسته و پوشش دوم آن، احتمالاً، مخروطى بوده است. در قسمت بالاى بنا، در حدفاصل پوشش اول و دوم، گذشته از آجر، در پايهٔ گنبد قدرى سنگ لاشه نيز به کار رفته است. در داخل بنا و در وسط هر ضلع، طاق‌نمايى با قوس تيزه‌دار قرار دارد. طاق‌نماهاى مزبور، از سطح ضلع‌هاى هشت‌ضلعى برجسته‌تر هستند و در هر کنج جرزها، به همان صورت که در خارج برجسته هستند، در داخل نيز برجستگى دارند. در حدفاصل هر دو طاق‌نما و در بالاى جرزهاى هر کنج، قالبى گچى تعبيه گرديده است که داخل آن را با آجر پر کرده‌اند. به اين ترتيب، طرح هشت‌ضلعى را به کمک طاق‌نماها و پاباريک‌ها به يک طرح دايره تبديل کرده‌اند تا بتوان از آنجا اولين رج آجرچينى گنبد را آغاز کرد. در داخل بنا، به جز محرابى ساده و قسمتى سفيدکارى گچى، چيز ديگرى ديده نمى‌شود. محوطه‌اى که بنا بر روى آن ساخته شده است، صفه‌اى است که در دوران آبادانى وسعت بيش‌ترى داشته است. احتمال دارد سردابى نيز در زير بنا وجود داشته باشد. اين بنا با توجه به شيوهٔ معمارى آن، ممکن است آرامگاهى مربوط به قرن ششم يا هفتم هجرى بوده باشد. گنبد باز، نطنز بر فراز يکى از کوه‌هاى رشته کوه کرکس در جنوب غربى شهر نطنز، گنبدى قرار دارد که از دور به شکل بنايى کوچک با روزنه‌هايى چند، به نظر مى‌رسد و به گنبد باز معروف است. اين ساختمان گوهرى است در گنجينهٔ هنر معمارى ايران‌زمين که متأسفانه تاکنون ناشناخته مانده است و بايد مورد توجه کافى قرار گيرد و نسبت به تعمير و نگهدارى آن، اقدام سريعى معمول گردد. طراحى اين بنا، از نظر محاسبات فنى بسيار ماهرانه و از نظر تزئينات بى‌نهايت زيبا است. راه دستيابى به گنبد باز، همان دره‌‌هاى سنگلاخى پيرامون آن است. فاصلهٔ جادهٔ آسفالته تا گنبد ۲/۵ کيلومتر است. با پايان گرفتن دره‌ها، کوه آغاز مى‌گردد. پس از پيمودن بخشى از کوه، منظرهٔ کامل گنبد به خوبى نمايان مى‌گردد و بيننده در برابر ديدگان خود، نمونهٔ زيبايى از هنر معمارى را مشاهده مى‌کند. اين بناى افسانه‌اى که از ايوان آن مسافت‌هاى بسيار دور، يعنى تا ژرفاى کوير را مى‌توان مشاهده کرد، داراى مشخصاتى به شرح زير است: اين گنبد بر تختگاه دايره‌مانندى از سنگ لاشه با قطر تقريبى ۱۰/۵ متر و بلندى ۰/۸ تا ۳ متر بر فراز کوهى که بلندى آن از اراضى اطراف، حدود ۲۰۰۰ متر است، به صورت هشت‌ضلعى بنا گرديده است. لبهٔ پرتگاه آن تا جرزهاى گنبد، حدود يک متر فاصله دارد. اين بنا از آجر و ملاط گچ ساخته شده است. ابعاد هر يک از اضلاع هشت‌ضلعى آن ۳/۳۴ و قطر پى آن ۱/۸۰ متر است. در گوشهٔ شمال غربى آن، ‌ پلکانى با ۱۱ پلهٔ مارپيچ به طرف سقف وجود دارد. در سقف محوطهٔ داخلى گنبد، ‌ دريچهٔ مدورى وجود دارد که از آن، نماى داخلى ساقه و پوشش خارجى گنبد و ديوارک‌هاى پشت ساقهٔ گنبد به خوبى نمايان است. در سال ۱۳۷۴، به همت مسئولين ميراث فرهنگى اصفهان، کف گنبد تعمير شد و بقيهٔ بنا نيز نيازمند تعميرات و مرمت اساسى است. گنبد باز يکى از شاهکارهاى هنر معمارى ايران است. جرزهاى گنبد در حد اعلاى تناسب انتخاب شده‌اند و بهترين شکل مقاومت در برابر زلزله و طوفان‌هاى سهمگين را دارد. آن‌چنان‌که در برابر دو زلزلهٔ قوى و طوفان‌هاى مهيب کوه کرکس ايستادگى نموده است. شگفت آن‌که در سطح مقطع اين جرزها چنان صرفه‌جويى به کار رفته که با محاسبات پيشرفتهٔ امروزى نمى‌توان کم‌ترين تغييرى در آن داد و يا صرفه‌جويى بيش‌تر به عمل آورد. اجراى اين بناى ظريف با ابعاد کاملاً موزون و مناسب، ‌ آن‌هم در يک محوطهٔ بسيار محدود، به رغم راهى بسيار مشکل، به راستى يکى از عجايب هنرى است. شگفت آن‌که اين ساختمان هشت‌ضلعى که قطر دايرهٔ محيطى آن ۹ متر است، حتى محوطهٔ هموارى در اختيار نبوده و تعدادى از پايه‌ها بر روى قطعه‌سنگ‌هاى پايين‌تر به طورى بنا شده که عبور در اطراف آن، عملاً امکان‌پذير نيست. در داخل يکى از پايه‌ها، راه‌پله‌اى، ارتباط قسمت پايين را با ايوان بالا برقرار مى‌سازد. اين ايوان چون کمربندى محکم، در مقابل فشارهاى منتج از سنگينى گنبد، محاسبه و ساخته شده است. از اين ايوان مى‌توان فرسنگ‌ها افق اطراف را زير نظر داشت. ابداع و احداث ايوانى به اين شکل در اين ساختمان شاهکار هنرى است و با اصل معروف معمارى که «يک واحد ساختمانى ضمن تأمين مقصود اصلى، وقتى به نهايت کمال مى‌رسد که هم به زيبايى آن افزوده شود و هم مقاومت آن را بالا برد»، کاملاً مطابقت دارد. گچ‌برى داخل ساختمان ساده، ولى در عين حال با ظرافت بسيار اجرا شده است. به طور کلى، جزئيات بسيار دقيق کارهاى اجرايى دال بر آن است که استادکاران بسيار ماهرى در اين ساختمان همکارى داشته‌اند تا چنين ميراث هنرى شگفت‌انگيزى از خود باقى گذارند که مايهٔ سربلندى و افتخار نسل‌هاى بعدى باشد. گنبد جبليّه، كرمان در شرق کرمان در امتداد خيابان زريسف، به طرف مسجد صاحب‌الزمان، گنبد سنگى بزرگى پابرجاست که به «گنبد گبري» نيز شهرت دارد. پلان گنبد هشت ضلعى است و طاقنماهاى متعددى دارد. مصالح آن سنگ و گچ است و گنبد آن که الحاقى به نظر مى‌رسد از آجر ساخته شده است. تاريخ دقيق و نحوهٔ کاربرد بنا روشن نيست. شيوهٔ سبک معمارى آن گوياى تعلق آن به اواخر عصر ساسانى است که يا احتمالاً اوايل اسلام تعمير و مرمت شده و يا با الهام از معمارى ساسانى بنا گرديده است. گنبد چهل دختر، دامغان (سلجوقيان) در مرکز شهر دامغان، در خيابان فلاحى و در ضلع آستانهٔ مبارکهٔ حضرت امام‌زاده جعفر (ع) برج مدور و زيبايى وجود دارد که مشهور به چهل دختران است. اين برج از ابنيهٔ دورهٔ سلجوقى به شمار مى‌رود. بناى مذکور در سال ۴۴۶ هجى به دستور ابو شجاع، موسوم به اسفارنکى بن اصفهانى از آجر ساخته شده است. محيط خارجى اين برج ۲۳۸۰ متر، قطر داخلى آن ۵/۵ متر و ارتفاع آن حدود ۱۵ متر است و در بالاى آن نزديک به گنبد، کتيبه‌اى به خط کوفى با تزئينات زيباى آجرى و قطاربندى‌هاى جالب مشاهده مى‌شود که در اول آن «امر بنباء هذاالقبه الامير الجليل ابوشجاع اسفها ... و در قسمت آخر آن ثلث‌مائه خوانده شده است. در چوبى اين برج که داراى ابعاد ۲۱۰×۱۰۰ سانتى‌متر است، اخيراً ساخته و نصب شده است و از طرف جنوب شرقى باز مى‌شود. بر بالاى اين در کتيبهٔ ديگرى به خط کوفى وجود دارد. گنبد زنگوله، دامغان سلجوقيان در قرن هفتم هجرى در جنوب غربى شهر دامغان جنب خيابان، بنايى از خشت خام ساخته شده که در حال حاضر از گنبد آن اثرى نمانده است. اين بنا از ارتفاعى در حدود شش متر با تاقنماهاى مقرنس بهره‌مند است. گنبد سبز، كرمان گنبد سبز از بناهاى قرن هفتم هجرى شهر کرمان است که به قُپهٔ سبز نيز شهرت دارد. اين اثر از بقاياى مدرسه و آرامگاه قراختائيان کرمان به يادگار مانده که در اثر زلزله ۱۳۱۴ هجرى قمرى قسمت اعظم آن ويران شده است. در حال حاضر فقط سردر ورودى مدرسه باقى مانده است. بقاياى ديوارهاى آن و همچنين آرامگاه زير ساختمان‌هاى مسکونى مدفون شده است. سقف ايوان آن بر اثر زلزله فرو ريخته و در دوران بعد بازسازى شده است. زيباترين قسمت ايوان کاشى‌کارى معرق آن است که در نوع خود بى‌نظير است. دو ستون دو طرف ايوان نيز زيبا و قابل توجه است. گنبد سرخ، مراغه از پنج مزار موجود در مراغه، قديم‌ترين آن‌ها، گنبد سرخ است که در آذربايجان بيشتر به «قرمزى گنبد» شهرت دارد. عمارتى است چهارگوش با سقفى گنبدى که بر مقرنس‌هايى که هنوز سالم مانده‌اند، ‌ نهاده شده است. اين بنا شبستانى دارد که در بلندى قرار گرفته و داخل و زير عمارت نوعى سردابه احداث شده است. در سمت شرق، درى وجود دارد که اين سردابه را که از داخل هيچ راهى به شبستان ندارد به خارج مربوط مى‌کند. چهار پنجرهٔ بنا به شکلى تعبيه شده‌اند که از داخل در گردن‌ گنبد و از خارج بر چهار وجه اصلى هشت گوشه‌اى سقف قرار گرفته‌اند. روزنه‌هاى ديگرى نيز در کتيبه‌هاى نوارى شکل اضلاع غربى، جنوبى و شرقى گشوده‌‌اند. ولى بدون شک اين روزنه‌ها هيچ ارتباطى با ترکيب اوليهٔ ساختمان ندارد و بعدها آنها را ايجاد کرده‌اند. پاى بنا از سنگ تراشيده ساخته شده است. همچنين سر ستون‌هاى زاويه و سرستون‌هايى که پايه‌هاى کوچک طاق‌هاى اضلاع ثانوى را بر دوش دارند همگى از سنگ هستند. بقيهٔ بنا تماماً از آجر است. لابلاى اين آجرها که با زيبايى تحسين‌انگيزى بر روى هم چيده شده‌اند، بلوک‌هاى کاشى فيروزه‌اى رنگ جلوه‌اى خاص دارند. کتيبه‌ها و نقوش هندسى از آجر سرخِ تراشيده، و کاشى مينايى رنگى بر بالاى درگاه بنا کار گذاشته شده است. بر زمينه‌اى از گچ خاکسترى اين کتيبه‌ها نقوشى از گل و برگ گچبرى که اثرى از رنگ آبى در آنها ديده مى‌شود، آراسته شده است. کتيبه‌هاى موجود نشانگر اين است که بنا در زمان حيات عبدالعزيز ساخته شده است، ولى از هويت وى که مدعى حکمرانى آذربايجان بود اطلاعى در دست نيست. گنبد سفيد، تربت‌جام بناى کوچکى به ابعاد ۶/۴۰×۱۰ متر است که در جبههٔ شمالى ايوان و متقارن مسجد کرمانى واقع شده است و از طريق درى که داراى طاق‌نماهايى در بالاى آن است و در سمت راست داخل ايوان قرار دارد، مى‌توان به داخل آن راه يافت. اين بنا داراى دو شاه‌نشين در شمال و جنوب است که شاه‌نشين جنوبى داراى مقرنس‌کارى زيبايى شبيه مسجد کرمانى است که براساس آن، شاه‌نشين شمالى را بازسازى کرده‌اند. علاوه بر اين، شاه‌نشين‌هاى شرقى و غربى نيز مقرنس‌کارى زيبايى دارند. در وسط بنا و بر روى تويزه‌ها، گنبد کوچکى که گوشه‌‌سازى و چند نورگير دارد، قرار گرفته است. در طرفين شاه‌نشين شرقى، دو درگاه کوچک قرار دارد که به طاق‌نماهاى بيرونى راه داشته‌اند. تزئينات نماى داخلى بنا شامل مقرنس‌کارى‌هاى شاه‌نشين‌ها و قوس‌هاى تزئينى - مانند مسجد کرمانى - و چند کتيبه به خط کوفى و به شيوه‌هاى معقلى به رنگ قهوه‌اى که در داخل بنا و ابتداى ورودى قرار دارند. اين کتيبه‌ها که در اطراف يک زمينهٔ شطرنجى شدهٔ ناتمام قرار گرفته‌اند، شامل سوره‌هاى فاتحه و اخلاص بوده‌اند که امروزه قسمت اعظم آن‌ها از بين رفته است. نماى بيرونى گنبد نيز شامل دو طاق‌نما با مقرنس‌کارى‌هايى همانند طاق‌نماهاى بيرونيِ مسجد کرمانى بوده است که در زمان احداث گنبد سبز و نماسازى آن (۸۴۴ هـ.ق)، جلوى اين طاق‌نماها را تيغه کرده‌اند و روى آن را با کاشى‌‌کارى معقلى تزئين کرده‌اند. در داخل بنا، چند قبر وجود دارد که يکى از آن‌ها منسوب به «شهاب‌الدين اسماعيل جامي» - بانى سراچه (۷۳۶ هـ.ق) - و دو قبر ديگر آن در ابتداى ورودى، به دختران شيخ جام منسوب است. قبر ديگر نيز در تاريخ ۱۰۶۶ هـ.ق و متعلق به «محمدعلى ولد سالار» است. اين بنا نيز متعلق به اواسط قرن هشتم هجرى قمرى است.

حمام ها

_____________________________________________________

حمام‌های قدیمی حمام وزير، دزفول در خيابان سى مترى نزديک پل جديد دزفول و نزديک به «اسيو‌هاى رعنا» در کوچه باريکو، حمام وزير واقع شده است. رخت‌کن حمام به صورت دو ستون سنگى با تراش مارپيچى باقى مانده است. آثار دو سر ستون در بدنه شمالى رخت‌کن نيز باقى مانده است. سقف ستون‌ها و سقف ايوان رخت‌کن داراى چهار طاق رومى بلند است، دو قسمت اصلى و يک ايوان شاه‌نشين با سقف طاق رومى و بر گرداگرد پايه‌هاى سقف يکى از ستون‌هاى لچکى‌ها، مهندسى منظم از گچ جلب توجه مى‌کند. چهار قطعه ستون سنگى شکسته و دو قطعه ستون سنگى نيز در بيرون حمام وجود دارد. حمام وكيل شيراز، زنديان در جنب مسجد وکيل، حمام وکيل قرار گرفته است که بر اثر تغيير وضع حمام‌هاى عمومى تا حدى از صورت اصلى خارج شده است. حمام وکيل مانند بازار و مسجد وکيل به دورهٔ زنديه مربوط است. حمام يا چايخانه سنتى وكيل، كرمان اولين بخش از مجموعهٔ وکيل، بناى حمام قديمى يا چايخانهٔ امروزى وکيل است که در سال ۱۲۸۰ به شکل باشکوه و با تأثيرپذيرى از سبک معمارى عصر زنديه - قاجاريه احداث شده است. اين بنا يکى از حمام‌هاى تاريخى، ‌ سنتى و باستانى کرمان بوده و به تقليد از حمام گنجعلى‌خان ساخته شده است. از کف تا ديوار آن کاشى‌‌کارى و سراميک‌کارى شده و به دو بخش رختکن و گرمخانه تقسيم مى‌شود. در سال‌هاى اخير اين حمام به چايخانهٔ سنتى تبديل شده و توسط ادارهٔ کل فرهنگ و ارشاد اسلامى استان کرمان اداره مى‌شود. سردر اين حمام در سال ۱۳۶۹ به سبک معمارى دورهٔ مربوطه‌‌اش، بازسازى شد و راهى از آن نيز مستقيماً به بازار کرمان ارتباط داده شد. در حال حاضر مهمانان و بازديدکنندگان، ‌ در اين حمام با فالودهٔ کرمانى، چاى، قليان و انواع نوشيدنى مورد پذيرايى قرار مى‌گيرند. بخش گرمخانه اين حمام محل صرف غذاهاى محلى کرمان است. حمام‌هاى قديمى، استان همدان حمام‌ها در مشرق‌زمين از وسايل لازم و ضرورى زندگى اجتماعى محسوب مى‌شده‌اند. زيرا علاوه بر شرايط اقليمى که وجود گرمابه را ضروى مى‌سازد، پيوند کاملى نيز با اعتقادات مذهبى مردم داشته که در آن پاک بودن از اهميت بسيارى برخوردار است. حمام‌هاى قديمى ايرانى معمولاً ساختمانى وسيع بود با سقفى گنبدى شکل که در زيرزمين احداث مى‌شد و گنبد آن روى زمين قرار مى‌‌گرفت. در قسمت فوقانى گنبد، سوراخ‌هاى بزرگى تعبيه مى‌شد که روشنايى داخل حمام را تأمين مى‌کرد. حمام‌هاى قديمى، زنجان حمام‌هاى قديم از ارزش‌هاى معمارى، هنرى و جهانگردى برخوردارند. در استان زنجان، تعدادى حمام قديمى وجود دارد که حايز اهميت مى‌باشند. اين حمام‌ها معمولاً به لحاظ رعايت دو عامل تعيين‌کننده، پايين‌تر از کف گذرگاه‌هاى محله‌هاى شهر ساخته شده‌اند: عامل اول، نحوهٔ انتقال آب مورد نياز به شبکهٔ آبرسانى گرمابه، و عامل دوم گرم ماندن فضاى حمام در زمستان‌هاى سرد مى‌باشد. درِ ورودى آن‌ها عموماً با زاويهٔ ۹۰ درجه نسبت به گذرگاه‌ها کار گذاشته شده است تا امکان هر نوع اِشراف از گذرگاه به گرمابه را به منظور رعايت موازين شرعى، سلب کند. همچنين درِ ورودى به يک هشتى دردار منتهى مى‌شود که از نظر حفاظت ديد و ايجاد تعادل بين هواى ورودى و خروجى، نقش مهمى را ايفاء مى‌کند. معمولاً پس از هشتى، محوطهٔ رختکن با طرح‌هاى مختلف هندسى و سقف گنبددار قرار گرفته است و در وسط آن، حوض و در اطراف حوض، سکوهايى براى نشستن، و محل پوشيدن و درآوردن لباس در نظر گرفته شده است. فضاى رختکن و قسمت اصلى حمام را دالانى به يک‌ديگر مى‌رساند که سرويس‌هاى بهداشتى و نظافت در آن قرار داده شده است. وجود اين فضا، از نظر ايجاد تعادل هواى گرم داخل گرمابه و فضاى رختکن، امرى لازم و ضرورى است که معماران گرمابه‌‌ها با انديشهٔ خلاق خود در آفرينش آن توفيق يافته‌اند. فضاى چهارم، ورودى قسمت استحمام گرمابه را تشکيل مى‌دهد که شامل يک شاه‌نشين و دو تا سه باب خلوت‌نشين و يک خزينه است. نوع سقف در فضاى اصلى و شاه‌نشين به صورت گنبد است. در فضاى خلوت‌نشين‌ها، حجره‌هايى پيش‌بينى شده است. تأسيسات جانبى گرمابه‌هاى قديمى عبارت‌اند از : آتش‌خانه يا تون، و انبارهاى آب گرم و آب سرد. از حمام‌هاى قديمى استان زنجان که مشخصات پيش‌گفته را دارند، مى‌توان به حمام‌هاى زير اشاره کرد: - حمام قيصريهٔ زنجان که در بازار قيصريه و در دورهٔ قاجاريه ساخته شده است. - حمام سينا در شهر زنجان که در دورهٔ اخير ساخته شده است. - حمام ميربها در شهر زنجان که در راستهٔ بازار پايين قرار دارد و در دورهٔ‌ قاجاريه ساخته شده است. دارالحكومهٔ سمنان، سمنان (قاجاريان) يکى ديگر از آثار دوران قاجاريه، ساختمان دارالحکومهٔ سمنان است که در جنوب شهر و در ميدان ابوذر غفارى (پاچنار) واقع شده است. بناى دارالحکومه را به دورهٔ فتحعلى شاه قاجار و پيش از زمان حکومت حاجى بهمن ميرزا بهاءالدوله پسر فتحعلى‌شاه در سمنان نسبت مى‌دهند. قبل از اينکه ساختمان ارگ دولتى سمنان در شمال شهر احداث شود، ‌ دارالحکومه سمنان در جنوب شهر و در همين بنا که امروز به خانهٔ کلانتر معروف است، مستقر بود. بناى دارالحکومه که به وسيله دو دالان باريک و طويل (يکى از کوچهٔ منشعب از خيابان ابوذر و ديگرى از ميدان مزبور) به بيرون باز مى‌شود، ‌ شامل حياط وسيع و اتاق‌هاى متعدد سه‌درى در اطراف آن است. بادگير بلند آجرى آن از بام بيش از ده متر ارتفاع دارد و به صورت چهارگوش ايجاد شده است. اين نورگير پنجره‌هايى براى نورگيرى و عبور جريان هوا و خنک کردن هواى اتاق دارد. عده‌اى از مردم سمنان، زندگى و سکونت در اين ساختمان را شوم مى‌دانستند. گرمابهٔ صفا، قزوين (قاجاريان) اين حمام در حاشيهٔ شرقى و انتهاى خيابان مولوى قزوين واقع شده و از دو بخش مردانه و زنانه تشکيل شده است. هنگام احداث خيابان مولوى، قسمتى از حمام و درِ ورودى آن را خراب کرده و درِ ديگرى براى آن ساخته‌اند. در دو طرف در، ‌ نقش دو سرباز در سنگ مرمر کنده‌کارى شده است. تاريخ ساخت بنا، برابرِ کتيبه‌اى که به خط نستعليق و به شعر، در بالاى درِ ورودى نوشته شده است، ۱۲۵۹ هجرى قمرى و بانى آن «حاجى حسن بن حاجى عبداللّه تبريزي» است. در اطراف حوض سربينهٔ حمام که با سنگ‌هاى مرمر نفيس فرش شده است، چهار سنگ‌آب به شکل کاسه و کشکول از سنگ مرمر بر پشت تنديس چهار شير، که آن‌‌ها نيز از مرمر تراشيده شده‌اند، نصب شده است. ميان سنگ‌آب‌ها يک صندلى سنگى قرار داده شده است. پوشش گنبدى‌شکل سربينه بر روى هشت ستون سنگى بسيار زيبا استوار شده است. سربينهٔ حمام با راهرويى به گرمخانه پيوند مى‌يابد. گرمخانه نيز داراى تاقى گنبدى شکل است که بر ستون‌هاى سنگى استوار شده است. کف اين قسمت نيز از سنگ مرمر است. به طور کلى تمام سربينه، خلوت‌ها، صحن، ازاره‌هاى داخل حمام، ‌ حوض‌ها، سنگ‌ها و چالهٔ حوض از سنگ مرمر صيقلى نفيس ساخته شده است. استخر در قسمت غرب گرمابه قرار گرفته است. حمام زنانه کوچک‌تر از حمام مردانه و بدون ستون سنگى است. درِ آن از کوچهٔ‌ جنب حمام مردانه است. مصالح به کار رفته در آن سنگ، ‌ آجر، سنگ مرمر و ملاط ساروج است. گرمابهٔ صفا مهم‌ترين گرمابهٔ قزوين مى‌باشد. ديگر حمام‌هاى قديمى اردبيل، استان اردبيل علاوه بر حمام‌هايى که مورد بررسى قرار گرفت، شهر اردبيل گرمابه‌هاى قديمى ديگرى نيز به شرح زير دارد: - حمام آقانقى که شباهت کامل به حمام‌هاى حاج شيخ دارد - حمام ابراهيم‌آباد در کوچه ابراهيم‌آباد - حمام زينال در عالى‌قاپو، کوچه زينال - حمام منصوريه در عالى‌قاپو - حمام ميرزا ايمان که شبيه حمام حاج شيخ است - حمام يعقوبيه در محله اوچ ‌دکان - حمام وکيل در خيابان امام خمينى - حمام يساول در اونچى ميدان - حمام زندان در کوچه زندان ساير حمام‌ها، استان سمنان ساير حمام‌هاى استان که عمدتاً در شهر سمنان قرار دارند، عبارتند از: حمام ناساربالا، حمام قديمى سرخه، حمام روس‌ها (واقع در خيابان شهيد رجايى، جنب گرمابه آريا)، حمام عمومى دوزهير، حمام لاسجرد و حمام مومن‌‌آباد. ساير حمام‌ها، استان قزوين ديگر گرمابه‌هاى قزوين عبارت‌اند از : آخوند در ميدان محلهٔ‌ آخوند؛ امينى در خيابان فردوسي؛ امجد در خيابان سپه؛ بلاغى نزديک مسجد و مدرسهٔ‌حيدريه؛ سعديه (يا سعادت) داخل تيمچهٔ شرقى سراى سعدالسلطنه؛ قوشه محلهٔ‌ سکه شريحان؛ ميرزا رحيم محلهٔ پنبه‌ريسه نزديک ميدانگاه؛ حاج محمدرحيم مردانه، بازارچهٔ حاج محمدرحيم، خيابان مولوي؛ حاج محمدرحيم زنانه، بازارچهٔ حاج‌محمدرحيم، کوچهٔ پشت بازارچه؛ صارم‌لشگر، ‌ محلهٔ آخوند روبه‌روى آرامگاه آخوند ملاخليلا؛ وزير، محلهٔ آخوند، غرب آرامگاه مرحوم آخوند ملاخليلا؛ يزدى، ديمج نزديک بازارچهٔ آمعصوم؛ و حاج ميرزا کريم در کوچهٔ مدرسهٔ پنجه‌علي.

اصفهان هشت بهشت

_____________________________________________________

هزارتويي خيال انگيز، بر آستان طبقه هشتم بهشت موقعيت: خيابان باغ گلدسته پارك شهيد رجائي سال تاسيس: 1080 هجري (دوره شاه سليمان) از آثار قابل توجه اين كاخ عبارت است از: كاشيكاري انواع پرندگان و حيوانات درنده و خزنده در نماي بيروني كاخزيباترين کاخ عالم :از کليه کاخهای با صفا و کلاه فرهنگی هائی که در کنار چهارباغ احداث شده بود فقط کاخ هشت بهشت باقی مانده است. اين عمارت باشکوه که روزگاری زيباترين کاخ عالم هم ناميده می شد در سال 1080 هجری و به روزگار شاه سليمان صفوی در نزديکی باغ بلبل ساخته شد.اين بنای دو طبقه با طاقهای زيبا و تزئينات فراوان و هماهنگ دست به دست هم داده تا يکی از نمونه های درخشان معماری عصر صفويه را به نمايش بگذارند.کليه سياحان و جهانگردانی که از اصفهان بازديد کرده و موفق شده اند به درون کاخ هشت بهشت راه يابند آن را بهترين بناهای دنيا ناميده اند. يکی از آنها کاخ هشت بهشت را با عبارت «... فرح انگيز تر از مجلل ترين کاخهای ممالک اروپايی» توصيف کرده است.باغ وسيعی که عمارت در آن واقع شده جزئی از باغ بزرگ نقش جهان بوده است که شاه اسماعيل اول احداث کرد و در زمان جانشينان او بخصوص شاه عباس اول به قطعات متعددی تقسيم شد.اين قصـر با شکوه از همان ابتدای احداث «عمارت هشت بهشت» «هشت به هشت» و «هشت در بهشت» ناميده می شده است. ساختمان كاخ:بخش مرکزی کاخ به صورت 4 صفه ساخته شده و ايوان آن رو به شمال است. سقفی که بر فراز اين بنای 4 صفه استوار است پوشيده از مقرنس های گچی خوش رنگ و خوش طرح است. اتاقهای طبقه اول در 4 گوشه عمارت تزئيناتی از گچبری و نقاشی دارند. در طبقه دوم عمارت نيز مجموعه ای از رواق ها و اتاقها و طاقها و پنجره ها بر نفاست و زيبائی آن می افزايد. اين طبقه به راهروها و اتاقهای متعددی تقسيم شده که هر يک تزئينات خاصی دارند. در برخی حوض آب و در بعضی بخاری های ديواری تعبيه شده اند ديوارها را نيز آينه های فراوان می پوشانيدند تمام سقف های کاخ را نيز موزائيک های بسيار عالی پوشانيده و دالانها و غلام گردش های بسيار زيبا و هماهنگ آنها را احاطه کرده اند. تزئينات عمارت در دوران صفويه به حدی باشکوه و هنرمندانه بوده که هيچ سياحی از اعجاب و تحسين آنها خودداری نکرده است. آنچه در اين عمارت حائز اهميت است ارتباطی است که ميان فضاها و قسمت های مختلف آن پديد آمده است. اين ارتباط باعث شده تا عمارت هشت بهشت اصفهان در عين تنوع و گوناگونی و تعدد فضا از وحدت و يکپارچگی و تزئينات قابل توجه برخوردار شود. متأسفانه امروز از نرده های چوب زرنگار و قابها و جام های بلور و آلت های شيشه ای رنگارنگ ظريف اثری بر جای نمانده است چرا که در دوره های بعد از صفويه و بخصوص در عصر قاجاريان تغييرات بسياری در آن داده شد. اين تغييرات به حدی است که برخی از سياحان آن را از دوران قاجار به حساب آورده اند. در اواخر دوران قاجار عمارت هشت بهشت به مالکيت خصوصی اشخاص در آمد و از زيورهای نفيس و گرانبهای دوره صفويه عاری گرديد بطوری که امروز از آن همه شکوه و فريبندگی داخل کاخ و درختان چنار و تناور و گلهای ياس سفيد و سرخ که در حاشيه خيابان های آن روئيده بودند و همچنين از آب نماها و جوی های آب روان اثری بر جای نمانده است. با همه دخل و تصرفات به گفته «آندره گدار» که سالها باستانشناسی ايران را اداره کرده است:« ... کاخ هشت بهشت با تالاری که از هر سو باز است و با چهار عمارت کلاه فرنگی در طبقه هشت بهشت در چهار گوشه خود هنوز هم ترکيب اصلی و مختصری از لطف و ملاحت روزگاران گذشته را حفظ کرده است.»ذکر اين نکته مناسبت دارد که تزئينات اين کاخ هشت گوشه که نشانه روحيه معماری و تزئينات اواخر دوره صفوی است به همراه ساختمان آن که ميان باغ واقع شده است بعدها به فراوانی مورد تقليد قرار گرفته است.

اصفهان پل هفت دست و پل درياچه

تنها پل تاريخي اختصاصي
معروف به: سعادت آباد، پل هفت دست و پل درياچه
موقعيت: خيابان كمال اسماعيل
سال تاسيس: 1065 هجري(دوره شاه عباس دوم)
عرض آن 6 متر و طول آن 147 متر
ارتباط باغ هاي سلطنتي دو ساحل شمالي و جنوبي رودخانه با باغ هاي وسيع سعادت آباد، و بناهاي با شكوه هفت دست، آئينه خانه، كشكول و نمكدان برقرار مي ساخت و محل عبور خانواده شاه صفوي، امرا، اشراف، مهمان ها و سفيراني بود كه اجازه ملاقات با شاه عباس دوم را مي يافتند
وجه تسميه آن به جويي به مناسبت جوي كوچك ظريفي از سنگ پارسي بود كه بر پل تعبيه شده بود
چند صد قدم بالاتر از پل الله ورديخان پل جوئي نمايان مي گردد. اين پل در محاورات مردم اصفهان (چوبي) گفته مي شود. عرض پل 4 ذرع و طول آن بيش از 100 ذرع است.
وجه تسميه آن به پل جوئي اين است كه چون در دو طرف پل عمارات سلطنتي واقع شده بود، در آن عصر اين پل را براي ارتباط اين دو قسمت ساخته يودند و آب را نيز بوسيله جوي سنگي كه در روي پل كنده بودند به اين عمارت مي رساندند.
در وسط پل برج 6 گوشه اي وجود داشت كه از هرگوشه آن سه چشمه جاري مي شد. يكي از خارجياني كه پل را بازديد كرده و درباره آن مي نويسد "...پل با چهارده طاق يك ريخت و معبري براي بردن آب به قصر هفت دست واقع در ساحل زاينده رود ساخته شده بود..."
عمارات زيبا و باشكوه سعادت آباد، هفت دست، آينه خانه، كلاه فرنگي، نمكدان در اطراف اين پل بوده است كه بوسيله مسعود ميرزاي ظل السلطان حاكم اصفهان در زمان ناصرالدين شاه قاجار خراب و با خاك يكسان گرديد.

كاروانسراها و قلعه‌هاى قديمى 5

_____________________________________________________

رباط زين‌الدين، يزد رباط زين‌الدين در ۶۰ کيلومترى جادهٔ فعلى يزد - کرمان واقع شده و تاريخ احداث آن همزمان با مجموعهٔ‌ گنجعلى خان کرمان است. کاروان‌سرا، طرحى مدور دارد که پنج برج پيوسته آن را حفاظت مى‌کنند و يکى از نمونه‌هاى نادر در ميان کاروان‌سراهاى کشور است. ساختمان بنا، آجرى و با کيفيت خوبى اجرا شده است. اتاق‌ها، صفه‌هاى استراحت مسافران، شاه‌نشين، شترخان و بادگير، فضاهاى داخلى کاروان‌سرا را که در سال‌هاى اخير مرمت شده است تشکيل مى‌دهند. در طراحى معمارى فضاهاى رباط زين‌الدين، اعداد يک، پنج و دوازده ملحوظ شده‌اند. اعدادى که در مذهب تشيع از احترام و تقدس بالايى برخوردارند. چاپارخانه و يک چشمهٔ کوچک و فضايى مشجر رباط را فرا گرفته است. با توجه به موقعيت بسيار خوب و کيفيت مطلوب ساختمان رباط، براى تبديل آن به تأسيسات رفاهى بين راهى امروزين طرح‌هايى تدارک ديده شده است.
تى‌تى‌كاروان‌سرا، لاهيجان در کنارهٔ‌ راست رودخانهٔ‌ نسيم ‌رود در مسير راه لاهيجان به ديلمان، يک کاروان‌سراى قديمى که از سنگ‌هاى رودخانه و آجر و گچ ساخته شده است، به چشم مى‌خورد که به دورهٔ صفوى تعلق دارد. بانى کاروان‌سرا، «تى‌تى خانم» عمهٔ يکى از شاهان صفوى است. ديوارهاى خارجى اين بنا از سنگ رودخانه و ملاط ساروج ساخته شده، اما بخش‌هاى داخلى آن از آجر و ملاط گچى است. بخش ورودى کاروان‌سرا از يک هشتى با تاق مدور آجرى تشکيل شده و دو ايوان در دو سوى اين هشتى وجود دارد که از آن‌ها مى‌توان به حياط کاروان‌سرا وارد شد. با توجه به محدود بودن تعداد کاروان‌سراها در گيلان، اين بنا مى‌تواند اطلاعات مورد نياز را در مسيرهاى کاروان‌رو و قديمى گيلان در اختيار محققان قرار دهد.
جادهٔ‌ عهد ساسانى بين فيروزآباد و دارابگرد، فيروزآباد (ساسانيان) جادهٔ‌ عهد ساسانى بين فيروز‌آباد و دارابگرد، از جمله آثارى است که ضمن کاوش‌هاى علمى پروفسور واندنبرگ در زمستان ۱۳۳۸ کشف شد. در طول اين آثار، بناهاى دورهٔ ساسانيان به چشم مى‌خورد که از آن ميان، مى‌‌توان به چارتاقى کراته و زاغ اشاره کرد.
رباط ابوالقاسم رشتى، روستاى عقدا، اردكان اين رباط يا کاروان‌سراى بزرگ و خوش طرح، وسط آبادى عقدا و در کنار شاهراه بنا شده و از آثارى است که به شکل و شيوهٔ رباط‌هاى شاه‌عباسى به همت حاج ابوالقاسم رشتى از تجار مشهور عصر خود ساخته شده است. رباط داراى بادگيرى بلند است که از فاصلهٔ دور ديده مى‌شود. در صفه شمالى روبروى در ورودى، يک لوحهٔ سنگى به خط نستعليق به ديوار نصب شده که نام واقف و بانى رباط بر آن حک شده است. رباط خرگوشى، باتلاق گاوخونى، اردكان اين رباط که از بناهاى دورهٔ شاه‌عباس صفوى است نزديک باتلاق گاوخونى (آبادى عقدا) بر سر راه قديمى (مالرو) واقع شده است. بيابان خرگوشى در کنارهٔ شرقى و جنوبى گاوخونى واقع شده و رباط آن نيز به همان نام خرگوشى معروف شده است. اين رباط ۶۰ کيلومتر تا عقدا و ۱۲۰ کيلومتر تا ندوشن فاصله دارد و راه آن از طريق خليل‌آباد سروعليا و بعد از طريق آبادى کايون است. اين رباط بسيار عالى و بزرگ از سنگ و آجر ساخته شده است. طول و عرض آن در حدود ۸۰ در ۸۰ متر است و قسمت‌هاى زيادى از آن خراب شده است. رباط ساغند، روستاى ساغند، اردكان اين رباط که در آبادى ساغند از بخش رباطات واقع شده، کاروان‌سرايى بزرگ و خوش طرح است که اهل محل آن را از ساخته‌هاى تجار يزدى مى‌دانند که براى رفاه و اقامت مسافران در حدود ۱۲۰ سال قبل ساخته شده است. رباط شاه‌عباسى گؤيجه بئل، اهر گردنهٔ گؤيجه بئل در ۹۳ کيلومترى تبريز و ۲۴ کيلومترى اهر قرار دارد. در اين ناحيه دو کاروان‌سراى قديمى وجود دارد که در زمستان‌ها مورد استفادهٔ‌ کاروانيان قرار مى‌گرفت. از تبريز به اهر ابتدا به کاروان‌سراى علياى گردنه برمى‌خوريم که به فاصلهٔ ۳ کيلومتر از ابتداى گردنه ساخته شده است. محل بناى کاروان‌سرا، در دامنهٔ‌ کوه و جايى است که کم‌تر در معرض کولاک برف و طوفان‌ها قرار مى‌گيرد. حجم بنا ۲۱×۳۰ متر، سقف تمام حجره‌ها ضربى آجرى است و از نوع مدور در پنج رديف ساخته شده است. کاروان‌سراى دوم (سفلى) به فاصلهٔ ۷ کيلومتر از کاروانسراى عليا در محوطه‌اى مسطح و مشرف به رودخانه قرار دارد. اين کاروانسرا محوطهٔ بزرگ‌تر و گسترده‌ترى را در بر گرفته و از دو بخش، شامل حياط و قسمت مسقف که داراى حجرات متعددى است، تشکيل شده است. مصالح ساختمانى اين کاروانسرا مانند کاروانسراى علياى گردنه است. نوع بنا و سبک معمارى آن نشان مى‌هد که هر دو همزمان ساخته شده‌اند. رباط شيخ عليخان، اصفهان رباط شيخ عليخان يا کاروان‌سراى «چاله‌سياه» در ۵۰ کيلومترى اصفهان واقع شده است. کتيبهٔ لوح سنگى سردر آن به نام «شاه سليمان» و وزير او «شيخ عليخان» مزين است. تاريخ اتمام رباط سال ۱۰۹۸ هجرى قمرى ذکر شده است. اين کاروان‌سرا و کاروان‌سراى «گز» و کاروان‌سراى «مادرشاه»، در راه اصفهان به تهران، از کاروان‌سراهاى جالب دوره صفويه در اصفهان است. رباط‌ شاه‌عباسى دامغان، دامغان (صفويان) اين کاروان‌سرا در زمان سلطنت صفويه ساخته شد و کتيبه و تاريخى ندارد. بنايى است آجرى و بزرگ که ديوار اطراف آن به ارتفاع پنج متر است و سردرى مرتفع، تالارى وسيع با اتاق‌هاى متعدد و ايوانى بر بالاى در ورودى دارد. اين کاروان‌سرا که هم اکنون در مرکز شهر دامغان در خيابان شهيد فلاحى و در ضلع شمالى آستانهٔ مبارکهٔ حضرت امام‌زاده جعفر (ع) واقع است، تبديل به جايگاه نيروى انتظامى شده است. رباط‌هاى راه‌هاى اصفهان و يزد، يزد از ابرقو به سوى اسفندارون (از توابع اصفهان) يک جادهٔ قديمى کاروان‌رو قرار دارد که امروزه متروک شده و رفت و آمدى در آن صورت نمى‌گيرد، مگر عبور گاه به گاه شتردارانى که زغال و چوب حمل مى‌کنند. در اين راه دو رباط کهنه هنوز وجود دارد. رباط اول در ۳۰ کيلومترى آبادى تيزک و ۴۲ کيلومترى شهر ابرقو واقع شده و بناى آن از سنگ و ملاط گچى به ابعاد ۱۹×۱۹ متر است و هر ضلع آن چهار اتاق گنبدى شکل دارد و يکى از دهنه‌ها، در ضلع شرقى، مدخل رباط است. رباط دوم به فاصلهٔ شش کيلومتر از رباط اول قرار گرفته و به رباط شاه‌نشين معروف است. اين رباط به ابعاد ۳۰×۳۰ متر است و از سنگ ساخته شده و راه ورود آن از ضلع شمالى است. ارتفاع ديوارهاى آن سه متر است. در ميان رباط يک آب‌انبار بوده و بين اضلاع شرقى و جنوبى و غربى، سه صفه اتاق مانند ساخته شده است. رباط، چهار برج در چهار گوشه و سه گاو پهلوى متصل به اتاق‌ها دارد. نزديک رباط، يک بناى سنگى وجود دارد که مشتمل است بر يک صفه در وسط و يک اتاق در طرفين آن (با گنبد سنگى) که از بناى رباط کهنه‌تر به نظر مى‌آيد. ساير كاروان‌سراها، استان سمنان ساير رباط‌ها و کاروان‌سراهاى استان عبارت‌اند از: - رباط انوشيروان آهوان در روستاى آهوان ۴۲ کيلومترى شرق سمنان. - کاروان‌سراى ناسار در بازار عمومى سمنان روبروى کوچهٔ عباسى. - کاروان‌سراى تومانياس در خيابان مزار (شهيد صديق) شاهرود. - کاروان‌سراى ده ملا در روستاى ده ملا شاهرود. - کاروان‌سراى ميامى در ۶۰ کيلومترى شرق شاهرود - کاروان‌سراى بدشت در هشت کيلومترى شاهرود دهکدهٔ بدشت. - کاروان‌سراى سپنج در ۵۰ کيلومترى شمال ميامى، جادهٔ خراسان - شاهرود. - کاروان‌سراى الهاک در جادهٔ شاهرود - سبزه‌وار مربوط به دورهٔ صفويه - کاروان‌سراى صدرآباد در روستاى صدرآباد شاهرود مربوط به دورهٔ صفويه - کاروان‌سراى سنگى جادهٔ‌ ابريشم در روستاى محمدآباد، پل ابريشم شاهرود - کاروان‌سراى گرمسار در پنج کيلومترى گرمسار مربوط به دورهٔ صفويه - کاروان‌سراى ايوانکى در شمال غربى بخش ايوانکى گرمسار مربوط به دورهٔ‌ صفويه - کاروان‌سراى قوشه در دهکدهٔ قوشه ۳۰ کيلومترى جنوب غربى دامغان - کاروان‌سراى سپهسالار در بخش اميرآباد، دامغان - کاروان‌سراى شهر شاهرود در بازار شاهرود - رباط سلطان حسين بايقرا در بيرون از دروازهٔ‌ ناسار سمنان - کاروان‌سراى پايين تکيهٔ ناسار در ناسار (وسط بازار) سمنان - کاروان‌سراى سيف ميرزا در سمنان مربوط به دورهٔ‌ قاجار - تيمچهٔ سلطانى در شرق تکيهٔ پهنهٔ، متصل به مسجد امام خمينى سمنان ساير كاروان‌سراها، استان يزد کاروان‌سراى حوض جعفر و کاروان‌سراى اله‌آباد در بخش رباطات مربوط به عصر قاجاريه. - رباط شاهزاده در آبادى خرانق، بخش رباطات مربوط به عصر قاجاريه. - رباط و برج ارجنان در جادهٔ‌ عقدا به اردکان. - رباط نارستان در ۱۸ کيلومترى جنوب غربى عقدا مربوط به ۱۰۷۱ هجرى قمري. علاوه بر اين‌ها، در حدود ۳۰ کاروان‌سراى زير نيز در شهر يزد وجود دارد: کاروان‌سراى ابوالمعالى در محلهٔ بولمير يزد، کاروان‌سراى افشار که بانى آن حاجى محمد صادق افشار است، کاروان‌سراى بيابانکى‌ها در خيابان قيام، کاروان‌سراى پنجه على در سر چهار سوقِ بازار خان، کاروان‌سراى سيد حيدرى در نزديکى بقعهٔ سيد شمس‌الدين، کاروان‌سراى شيرازى‌ها در خيابان قيام، کاروان‌سراى على آقا در بازار تبريزى‌ها، کاروان‌سراى فهادان در نزديکى جنوب و مغرب حسينيه، ‌ کاروا‌ن‌سراى لرد تازيان نزديک امام‌زاده جعفر، کاروان‌سراى والى در خيابان قيام، کاروان‌سراى وکيل در بازار خان، کاروان‌سراى مشير در بازارچه مشير، کاروان‌سراى مرزاکور در محلهٔ قصاب نزديک خواجه خضر، کاروان‌سراى پسته، کاروان‌سراى پشت سيد نزديک بازار مصلى، کاروان‌سراى تخت استاد، کاروان‌سراى خواجه، کاروان‌سراى در سيد، کاروان‌سراى دو در در محلهٔ مصلى عتيق، کاروان‌سراى سادات (کاروان‌سراى کلاهدوزها)، کاروان‌سراى شاهزاده، کاروان‌سراى عرب‌ها در خيابان قيام، کاروان‌سراى کرمانى‌ها، کاروان‌سراى کوچهٔ ميرقطب، کاروان‌سراى گلشن از آثار محمد تقى‌خان، کاروان‌سراى گودال مصلى، کاروان‌سراى گودالک در محلهٔ گودال مصلى، کاروان‌سراى لب خندق، کاروان‌سراى محلهٔ تل در کوچهٔ برخوردار و ... .

كاروانسراها و قلعه‌هاى قديمى 4

_____________________________________________________
كاروان‌سراهای، استان كرمان کاروان‌سراهاى ايران از جمله بناهاى با ارزش معمارى سنتى اين ديار محسوب مى‌شوند که از روزگارهاى دور به يادگار مانده‌اند. کاروان‌سراهاى شهر کرمان و ساير شهرهاى استان به دلايل تجارى، اقتصادى، سياسى، مذهبى و غيره بوجود آمده‌اند. هدف از ايجاد کاروان‌سراها توقف و اتراق موقت به منظور پيدا کردن آمادگى براى ادامهٔ مسير يا بارگيرى و باراندازى و داد و ستد بوده است. مالکيت کاروان‌سراهاى استان به شکل دولتى، خصوصى و موقوفه بوده است. مانند کاروان‌سراى وکيل کرمان از گروه کاروان‌سراهاى دولتى، کاروان‌سراى زردشتيان از گروه کاروان‌سراهاى خصوصى و کاروان‌سراهاى هنود و گنجعلى‌خان در زمرهٔ کاروان‌سراهاى موقوفه مى‌باشند. كاروان‌سراها، استان اصفهان از جمله يادگارهاى پرارزش معمارى ايران، کاروان‌سراها هستند که از روزگاران کهن به دلايل اقتصادى، ‌ جغرافيايى و مذهبى بنياد گرديده‌‌اند، و در ادوار مختلف به تدريج توسعه و گسترش يافته‌‌اند. عملکردهاى گوناگونى که کاروان‌سراها در گذشته برعهده داشته‌اند، سبب شده نام‌هايى مانند کاربات، رباط، ساباط، خان و ... در فرهنگ لغات به آن‌ها داده شود که در اصل، وظايف مشابهى مانند کاروان‌سراها داشته‌اند؛ ولى از نظر خصوصيات معمارى هر يک داراى ويژگى‌هاى متفاوت بوده‌‌اند. با توجه به کاربرد، ‌ توسعه و گسترش کاروان‌سراها در ايران، مى‌‌‌توان علل پيدايش کاروان‌سراها را نياز اساسى و حمايت از کاروانيان دانست. بنابراين ساخت بناهاى مشابهى که با نام‌هاى مختلف احداث گرديده‌اند، به احتمال زياد به همين منظور و هدف بوده است. بر طبق منابع تاريخى، بنياد کاروان‌سراها در ايران از زمان هخامنشى آغاز شد و در دورهٔ اشکانيان و ساسانيان نيز ادامه يافت. در دورهٔ‌ اسلامى، تحولات چشمگيرى در احداث کاروان‌سراها به وجود آمد. در ارتباط با مسائل اقتصادى، مذهبى و نظامى، احداث اين‌گونه بناها وارد مرحلهٔ جديدى شد و شکل تازه‌اى به خود گرفت. در زمان ايلخانيان فعاليت معمارى، ‌ توسعهٔ راه‌ها و رونق تجارت و اقتصاد مرهون زحمات و تلاش فراوان خواجه رشيد‌الدين فضل‌اللّه در ايجاد کاروان‌سراها در مسير راه‌ها و شهرها است. بيش‌تر کاروان‌سراهايى که در حال حاضر ويرانه‌هاى آن‌ها در نقاط مختلف کشور باقى مانده است، در زمان او ساخته شده‌اند. عصر طلايى و شکوفايى احداث کاروان‌سراهاى زيبا، از زمان سلسله صفوى آغاز شد. رونق تجارت داخلى و خارجى و اهميت دادن به راه‌ها و شهرهاى زيارتى، باعث شد که بنياد کاروان‌سراها و معمارى و تزئينات آن تحولات جديدى را آغاز نمايد. بسيارى از جهانگردان و نمايندگان سياسى که در زمان صفوى به ايران مسافرت کردند، توصيف جالبى از کاروان‌سراهاى آن دوره در سفرنامه‌هاى خود ثبت کرده‌اند. «شاردن» فرانسوى دربارهٔ‌ اصفهان و کاروان‌سراهاى آن مى‌‌نويسد : «در اصفهان ۱۶۲ مسجد، ۴۸ مدرسه، ۱۰۸۲ کاروان‌سرا و ۲۷۲ حمام وجود دارد». كاروان‌سراها (رباط‌ها)، استان يزد يزد از روزگاران قديم از مراکز مهم تجارت ايران بوده و به طور معمول، همواره گروهى از بازرگانان شهرهاى ديگر نيز در اين شهر زندگى مى‌کرده‌اند. همين موقعيت تجارى باعث شد که کاروان‌سراهاى متعددى در منطقه احداث شوند و برخى از آن‌ها در حال حاضر نيز ديده مى‌شوند. در استان يزد سه نوع کاروان‌سرا وجود دارد: - کاروان‌سراهاى تاجرنشين يا سرا که جزئى از بافت بازار است و يک فضاى تجارى محسوب مى‌شود. مثل کاروان‌سراى على آقاى شيرازى و کاروان‌سراى سادات در بازار پنجه علي. - کاروان‌سراهاى درون شهرى که به عنوان فضاهاى اقامتى در محله‌‌هاى مسکونى مجاور بازار واقع شده و بيشتر مورد استفادهٔ ساکنان آبادى‌هاى اطراف قرار مى‌گرفته‌اند، مانند کاروان‌سراى بافقى‌ها، کاروان‌سراى ده بالايى‌ها، کاروان‌سراى بُندَر‌آبادى‌ها، کاروان‌سراى مُشير و کاروان‌سراى اميرچخماق. - کاروان‌سراهاى بين شهرى مثل کاروان‌سراى خرگوشى در جادهٔ قديم يزد - اصفهان، کاروان‌سراى خرانق در جادهٔ يزد - خراسان، کاروان‌سراى دهشير در جادهٔ يزد - شيراز و رباط زين‌‌الدين در جادهٔ يزد - کرمان و رباط ميبد در جاده قديم يزد - تهران. كاروان‌سراهاى شهر دامغان (صفويان) در بازارى سرپوشيده که به همان وضع سابق باقى مانده است، دو کاروان‌سراى آجرى وجود دارد: - کاروان‌سراى نو که مشتمل بر دالان و محوطه مربع شکل وسيعى است که دورتادور آن اتاق‌ها و حجره‌هاى تجارى قرار دارد. يک دستگاه کارخانه پنبه‌پاک‌کنى نيز قبل از جنگ بين‌المللى اول در آن کار گذاشته شده که اکنون مخروبه است. - کاروان‌سراى کهنه که در دالان ورودى آن حجره‌هاى تجارى قرار دارد و در محوطه آن بارها و مال‌التجاره را مى‌گذاشتند. قبل از انقلاب روسيه، فعاليت تجارى زيادى در اين دو کاروان‌سرا وجود داشت ولى اکنون از اين همه، نشانى نيست. كاروان‌سراهاى عهد ساسانى، فيروزآباد (ساسانيان) در سه کيلومترى جنوب آتشکدهٔ‌ ساسانى در فيروزآباد، کاروان‌سرايى وجود دارد که احتمالاً متعلق به عهد ساسانى است. اين کاروان‌سرا، نمونهٔ واقعى جايگاه سکونت انسان را در مشرق زمين نشان مى‌دهد. کاروان‌سرا مشتمل بر صحن بزرگ است که در اطراف آن، اتاق‌ها واقع شد‌‌ه‌اند. اتاق‌ها به سبک عهد ساسانى ساخته شده‌اند و سه طرف آن‌ها بسته است و يک طرف ديگر به صحن کاروان‌سرا باز مى‌شود. نقشهٔ کاروان‌سرا به صورت مربعى است که هر ضلع آن ۳۲ متر است و فقط يک در از جانب شرق به بيرون دارد. سه کاروان‌سراى ديگر نيز بر سر راه فيروزآباد به خليج‌فارس وجود دارد. كاروان‌سراى پنبه، قزوين (قاجاريان) اين کاروان‌سرا، سراى کوچکى است در جانب شرقى ميدان سعادت (ميدان مال‌فروش‌ها) که به خيابان اصلى هم راه دارد. در گذشته، اين کاروان‌سرا محل کسب چند تن از بازرگانان بود و هم اکنون محل بارفروشى است. كاروان‌سراى جمال‌آباد، روستاى جمال آباد، ميانه اين بنا در دامنهٔ روستاى جمال‌آباد، در ۳۵ کيلومترى شهرستان ميانه واقع شده و از کاروان‌سراهايى است که شاه‌عباس در طول را‌ه‌ها مى‌ساخت. كاروان‌سراى چهارسوق، كرمان اين کاروان‌سرا در انتهاى بازار سراجى قبل از چهار سوق گنجعلى‌خان واقع شده است. اين کاروان‌‌سرا دو در ورودى دارد که يکى به بازار سراجى و ديگرى به بازار قلعه باز مى‌شود. درهاى حجره‌هاى آن چهار لنگه و چوبى بوده‌اند، که متأسفانه با گذشت زمان، به درهاى فلزى تبديل شده‌اند. اين کاروان‌سرا دو طبقه است. دو راستهٔ کوچک نيز در ضلع جنوبى و شرقى آن وجود دارد که سقفى بلند دارند. كاروان‌سراى حاج آقا على، كرمان اين کاروان‌سرا رو به روى مسجد چهلستون و نبش خيابان شريعتى قرار دارد. تعداد حجره‌هاى آن ۳۸ باب است که در اثر تخريب شديد نياز فراوان به بازسازى دارد. كاروان‌سراى حاج مهدى، كرمان اين کاروان‌سرا رو به روى کاروان‌سراى هندوها و در جوار کاروان‌سراى چهارسوق واقع شده و بيش از يک قرن قدمت دارد. اين کاروان‌سرا در ابتدا به دست زردشتى‌ها تأسيس و اداره مى‌شد و هنوز هم تعدادى از تجار يهودى و زردشتى حجره‌هايى در آن دارند. كاروان‌سراى ده‌نمك، گرمسار (صفويان) اين کاروان‌سرا در ۴۰ کيلومترى شرق گرمسار قرار دارد و از نوع چهار ايوانى است. تاريخ احداث آن مربوط به زمان صفويه است. سردر ورودى با دو گوشوارهٔ دو طبقه به شکل ذوزنقه است که در ضلع جنوبى کاروان‌سرا قرار دارد. در چهار گوشهٔ حياط، مدخل ورودى قرار دارد که به اصطبل‌هاى چهارگانهٔ کاروان‌سرا ختم مى‌شود. در پشت هر ايوان، ‌ اتاقى مستطيل شکل قرار دارد که ارتباط بين اصطبل‌هاى چهارگانه را قطع مى‌کند. کاروان‌سراى ده‌نمک پس از مرمت و تعمير اساسى قرار است در آينده به زائرسراى حضرت رضا (ع)‌ تبديل شود. كاروان‌سراى سرچم، روستاى سرچم، زنجان کاروان‌سراى سرچم يکى از کاروان‌سراهاى مهم مسير تجارى رى به آذربايجان در قرن هشتم هجرى قمرى بوده است. اين کاروان‌سرا که طبق نوشتهٔ کتيبهٔ سردرِ آن، رباط نام دارد، ‌ در سال ۷۴۳ هجرى قمرى در دورهٔ ايلخانى، در روستاى سرچم در ۸۰ کيلومترى محور زنجان - ميانه در ساحل رودخانهٔ زنجان‌چاى و مشرف به جادهٔ قديم تبريز احداث شده است. بررسى آثار و بقاياى اين کاروان‌سرا نشان مى‌دهد که طرح آن از نوع کاروان‌سراهاى چهارايوانى بوده و شامل صحن مرکزى و حجره‌هاى شاه‌نشين بوده است. در چهار گوشهٔ اين کاروان‌سرا حداقل چهار برج تعبيه شده بوده است که امروزه همهٔ بخش‌هاى ساختمان کاروان‌سرا، به استثناى درِ ورودى، ويران و به تلى از خاک تبديل شده است. درِ ورودى آن مشتمل بر دو برج آجرى در طرفين، و يک دروازه با پوشش قوس جناغى که با سنگ سياه تزئين شده است، مى‌باشد. بالاى دروازه، کتيبهٔ بسيار زيبايى که حکايت از احداث آن در زمان ابوسعيد ايلخان در تاريخ ۷۳۳ هجرى قمرى دارد، کار گذاشته شده است. تزئينات لچکى‌ها، کاربندى‌ها و بند‌کشى درِ ورودى ناقص و نيمه‌تمام باقى مانده است.

كاروانسراها و قلعه‌هاى قديمى 3

_____________________________________________________

كاروان‌سراى سلطان‌آباد، قزوين (قاجاريان) در فاصلهٔ ۱۰ کيلومترى قزوين و در سمت چپ جادهٔ قزوين - تاکستان، ‌کاروان‌سراى متروکى قرار دارد که در حال حاضر بعضى قسمت‌هاى آن پابرجا است. نقشهٔ‌ اين کاروان‌سرا مستطيل است و در گوشه‌هاى آن چهار طاق‌نما ساخته شده و طرح بنا را به صورت هشت‌ضلعى درآورده است. طول ضلع‌هاى شرقى و غربى بنا ۲۹/۹۰ متر و ضلع‌هاى شمالى و جنوبى آن ۲۱/۳۰ متر و چهار ضلع آن در چهار گوشه ۲/۸۰ متر است. اين کاروا‌ن‌سرا درى به عرض ۳/۵۰ متر دارد که در وسط ضلع شمالى آن کار گذاشته شده است. در هر سوى اين در، دو طاق‌نماى ايوان‌دار ساخته شده است که در پشت هر يک اتاقى مستطيل شکل و يک انبارى قرار دارد. در امتداد ضلع‌هاى شرقى و غربى کاروان‌سرا نيز، در هر طرف، هفت طاق‌نماى ايوان‌دار ساخته شده است. در پشت غرفه‌هاى ضلع‌هاى شرقى، جنوبى و غربى کاروان‌سرا، در هر طرف، راهروى بلندى به عرض ۳/۱۵ متر قرار دارد که در يک جانب آن طاق‌‌نماهاى سکودارى ساخته شده است که به طور کامل هم‌عرض غرفه‌هاى خارجى بوده و در برابر آن‌ها جاى دارند. تعداد اين غرفه‌ها در هر يک از دو جانب شرقى و غربى ۱۰ عدد و در راهروى جنوبى ۹ عدد است از ويژگى‌هاى جالب‌توجه اين کاروان‌سرا، وجود چهار فضا در گوشه‌هاى آن است. فضاهاى مزبور عبارت‌اند از : چهار محوطهٔ مستطيل شکل که در وسط هر يک، دو ستون چهارگوشِ آجرى در امتداد ديوارهاى پشت حجره‌ها افراشته شده است. بر روى اين ستون‌ها، در چهار جهت، قوس‌هايى زده شده که سقف اين محوطه را بر روى ‌آ‌ن‌ها استوار گردانده‌اند. فضاهاى چهارگانهٔ مزبور، چه از نظر پوشش و چه از نظر بلندى سقف، قابل توجه‌اند و به احتمالى، به عنوان محل تجمع کاروانيان، مسجد، و بارانداز عمومى مورد استفاده قرار مى‌گرفته‌اند. قوس‌هاى طاق‌نماهاى اطراف حياط کاروان‌سرا، همگى به صورت نعل‌اسبى زده شده‌اند و لچکى‌هاى آن‌ها با طرح خاصى آجرچينى شده است. سقف همهٔ حجره‌ها گنبدى شکل است. نماى خارجى چهار جانب کاروان‌سرا فاقد هر گونه غرفه يا تزئين مى‌باشد. اين کاروان‌سرا از آثار دورهٔ قاجاريه است. كاروان‌سراى سن‌سن كاشان، قريه سن‌سن، كاشان اين کاروان‌سرا در قريهٔ سن‌سن در ۴۰ کيلومترى جادهٔ کاروانرواى قم - کاشان بين دو روستاى آب شيرين و مشکان، واقع شده است. اين بنا از نظر معمارى جزو کاروان‌سراهاى حياط‌دار چهار ايوانى و به شکل مربع است. مصالح بنا، گل و خشت و آجرهايى به ابعاد ۴×۲۰×۲۰ و ۵×۲۶×۲۶ و ۴×۲۴×۲۴ سانتى‌متر است. در داخل نيم‌تاق سردر، تزئينات آجرى مشتمل بر پاباريک سوسنى و شاپرک‌ها تعبيه شده است و در لچکى‌ها نيز، خفته و راستهٔ‌ آجرى تزئينات بنا را تشکيل مى‌دهند. نماى خارجى جبههٔ ‌جنوب شرقى که سردرِ ورودى در وسط آن قرار دارد، از ۱۴ طاق‌نما تشکيل شده است که آخرين طاق‌نماى آن کوچک‌تر از بقيه است. در وسط جزرها و سکوهاى آن‌ها، آثار جاى بستن حيوانات ديده مى‌شود. نماى خارجى ساير جبهه‌ها، ساده و آجرى است. دالان و ورودى که مشتمل بر سه دهانه تاق و چشمه است، از طرفين به اصطبل‌ها راه دارد. فضاى داخلى، در هر چهار طرف، اتاق‌هايى دارد که تعداد آن‌ها در هر جبهه ۶ اتاق است. ساير کاروان‌سراهاى استان عبارت‌اند از: - کاروان‌سراى بازار زواره در زواره. - کاروان‌سراى بهجت‌آباد در جادهٔ اصفهان - نطنز. - کاروان‌سراى چهار برج در جادهٔ اصفهان - کاشان. - کاروان‌سراى گز در ۱۸ کيلومترى شمال اصفهان. - کاروان‌سراى بهرام در جادهٔ اصفهان - تهران. - کاروان‌سراى مادرشاه در شمال اصفهان. - کاروان‌سراهاى تقى‌آباد، گلگون‌آباد، ياغميش و خرگوش در جادهٔ اصفهان و کاروان‌سراى دمبي. - کاروان‌سراى امين‌الدوله، کاروان‌سراى گمرک، کاروان‌سراى موته و کاروان‌سراى گبرآباد در کاشان. - کاروان‌سراى جارچى‌باشى، کاروان‌سراى تيمچهٔ جهانگير، کاروان‌سراى سراى سفيد، کاروان‌سراى ميرزا کوچک، کاروان‌سراى سراى ميراسماعيل و کاروان‌سراى خوانسارى‌ها در بازار اصفهان. كاروان‌سراى شاه سليمانى آهوان، روستاى آهوان، سمنان (صفويان) اين کاروان‌سرا که در روستاى آهوان در ۴۲ کيلومترى شرق سمنان واقع است، در سال ۱۰۹۷ هجرى در زمان شاه سليمان صفوى براى استراحت زائرين امام هشتم که از سمنان و آهوان به مشهد مشرف مى‌شدند ساخته شد، اما به غلط کاروان‌سراى شاه‌عباسى نام گرفت. کاروان‌سراى شاه سليمانى آهوان داراى حياط وسيع مستطيل شکل به طول ۴۰ متر و عرض ۳۲ متر و چهار ايوانى است. جمعاً در اطراف حياط ۲۴ اتاق احداث شده است که ابعاد آن به ترتيب ۳/۳۵ و ۲/۹۰ متر است. بر سر رباط مذکور کتيبه‌اى از سنگ مرمر نصب بود که متأسفانه در سال‌هاى قبل ربوده شد. رباط شاه سليمانى آهوان مانند بيشتر کاروان‌سراهاى ديگر مدتى محل پاسگاه ژاندارمرى بود و در حال حاضر قسمتى از آن به آغل گوسفندان دامداران تبديل شده است. كاروان‌سراى شاه‌عباس، تويسركان اين کاروان‌سرا در ۵ کيلومترى مسير جادهٔ آسفالتهٔ تويسرکان به کرمانشاه در نزديکى روستاى فرسفج واقع شده است و از آثار دورهٔ صفويه است. شکل کاروان‌سرا تقريباً مربع چهار ايوانى به ابعاد بيرونى ۵۶×۵۶ و ابعاد داخلى ۲۳/۵×۲۳/۵ متر است. چهار برج دايره‌اى شکل در چهار گوشهٔ‌ آن و سه برج نيم‌دايره در اضلاع شرقى، غربى و شمالى آن احداث شده است که برج‌ها علاوه بر جنبه تزئينى، محل ديده‌بانى نيز بوده است. در طرفين در ورودى کاروان‌سرا چهار طاق‌نماى تزئينى به طور قرينه احداث شده است. کاروان‌سرا داراى حياط مربع شکل است که اصطبلش در پشت آن واقع شده است. در حال حاضر اين کاروان‌سرا در دست سفالگران روستاست و همين امر، آسيب‌هاى جبران‌ناپذيرى به آن وارد ساخته است، به طورى که قسمت‌هايى از آن به علت استفادهٔ‌ اهالى از مصالح ساختمانى بنا، ‌ جهت ساختمان‌سازى از بين رفته است. آجرکارى حصيرى و طاق‌نماهاى درِ ورودى، تزئينات فعلى کاروان‌سرا را تشکيل مى‌دهد. كاروان‌سراى شاه‌عباسى لاسجرد، روستاى لاسگرد، سمنان (صفويان) در ۳۶ کيلومترى سمنان و در روستاى لاسجرد کاروان‌سراى آجرى بسيار بزرگى از بناهاى زمان شاه‌عباس اول صفوى قرار دارد. اين کاروان‌سرا که در سمت جادهٔ سمنان به تهران واقع شده، دو ايوانى است و حياطى وسيع دارد. طول حياط از شمال به جنوب ۳۶ متر و عرض آن از شرق به غرب ۳۱/۵ متر است که اطراف آن را ۲۴ حجره احاطه نموده است که حجره‌ها با کمى اختلاف قرينه يکديگرند. دو ايوان بلند و بزرگ در غرب و شرق رباط ساخته شده است که با درگاه کوتاه و چند پله به دالان‌هاى چهارگانهٔ پشت مربوط مى‌شود سقف اين ايوان تاق ضربى بزرگى است که تزئينات مربع شکل تودرتو دارد. در چهار گوشهٔ کاروان‌سرا، چهار مدخل ورودى با تاق‌هاى قوس‌دار به چشم مى‌خورد که حياط را به دالان متصل مى‌کند. در تقاطع دالان‌‌ها و روبروى مدخل‌هاى ورودى، باراندازهايى قرار دارد که به اندازه ۱/۳۵ متر از کف دالان بلندتر است. در قسمت‌ بالاى سردر کاروان‌سرا يک فرورفتگى مشاهده مى‌شود که احتمالاً جاى کتيبه يا سنگ نوشته بوده است، که امروزه اثرى از آن وجود ندارد. طرح خارجى کاروان‌سرا نيز مستطيل شکل است. فقط نماى شرقى آن که به موازات جادهٔ تهران - سمنان است نماسازى شده است. مصالح به کار رفته در اين کاروان‌سرا شامل آجر و سنگ، ملات گچ و ساروج و خاک گچ و پايه‌هاى اضلاع خارجى رباط از سنگ است. اين کاروان‌سرا، در سال‌هاى متمادى بارها ويران و مرمت شده است. آخرين بار توسط حاج على نقى کاشانى تاجر معروف وقت تعمير شد.
كاروان‌سراى عباس‌آباد، روستاى عباس‌آباد، شاهرود (صفويان) اين کاروان‌سرا در روستاى عباس‌آباد در ۱۲۷ کيلومترى شرق شاهرود واقع شده و از بناهاى دورهٔ صفويه است. اين کاروان‌سرا داراى چهار ايوان و ۳۲ حجره مشرف به حياط مرکزى است. در ورودى اين کاروان‌سرا يکى رو به شمال و سرچشمهٔ قنات روستاى عباس‌آباد و ديگرى رو به جنوب و نزديک جادهٔ اصلى است. کاروان‌سرا داراى دو بارانداز بزرگ است که نسبت به ديگر کاروان‌سراها از ظرفيت بيشترى برخوردار است. سکويى که در وسط اين کاروان‌سرا واقع شده در برگزارى نمايشگاه‌هاى سنتى و تعزيه‌خوانى مورد استفاده قرار مى‌گيرد. كاروان‌سراى على‌آباد، روستاى على‌آباد، يزد اين کاروان‌‌سرا در آبادى على‌آباد بر سر راه يزد به کرمان واقع شده است. اين کاروان‌سراى وسيع و محکم از آجر ساخته شده و بانى آن محمد ولى ميرزا پسر فتحعلى‌شاه است. بناى آن از سمت جاده داراى ۱۴ صفه است و بلندى ديوارهاى آن به پنج متر مى‌رسد. چهار برج در چهار گوشهٔ آن قرار دارد. مساحت کاروان‌سرا در حدود چهار هزار مترمربع است. كاروان‌سراى قديمى قره‌بلاغ، زنجان اين کاروان‌سرا کاملاً ويران شده و هم‌اکنون به صورت يک تپهٔ تاريخى درآمده است و پيش از انجام کاوش‌هاى علمى، اظهارنظر در مورد آن امکان‌پذير نيست؛ اما شکل تپهٔ محل کاروان‌سراى قره‌بلاغ نشان مى‌دهد که احتمالاً طرح آن از نوع کاروان‌سراهاى چهارايوانى و قابل مقايسه با کاروان‌سراى سرچم است، با اين تفاوت که فاقد برج‌هاى ديده‌بانى بوده است. كاروان‌سراى قربان‌على غازان، قزوين (قاجاريان) k تا پيش از نهضت مشروطيت، برجاى اين کاروان‌سرا، خرابه‌اى قرار داشت. «حسن‌خان يوزباشي» که غالباً سمت فراش‌باشى حاکمان و فرمانداران قزوين را داشت و خانه‌اش در همان حوالى کوچهٔ‌ سمساره بود، ‌ برجاى اين خرابه، کاروان‌سرايى بنا کرد. در زمان جنگ جهانى اول، اين کاروان‌سرا مدت‌ها توقفگاه بخشى از نيروهاى پياده‌‌نظام روس بود. بعدها اين محل، مکان بارفروشى شد و هم‌اکنون کارخانهٔ خشکبار است.

كاروانسراها و قلعه‌هاى قديمى 2

_______________________________________________________________

كاروان‌سراى لات، امامزاده‌هاشم، رشت اين کاروان‌سرا که نزد اهالى محل به کاروان‌سراى شاه عباسى نيز شهرت دارد، ‌ در ۳۵ کيلومترى جنوب رشت و در چهار کيلومترى امام‌زاده هاشم، بر سر جادهٔ رشت - قزوين واقع شده است. نام بانى و هم‌چنين سازنده يا سازندگان آن معلوم نيست؛ زيرا که مانند بسيارى از کاروان‌سراها، فاقد کتيبه و سنگ‌نبشته است، ولى براساس نوشتهٔ متن‌هاى تاريخى، به دستور منوچهرخان معتمدالدوله در سال ۱۲۴۶ هجرى قمرى ساخته شده است. اين کاروان‌سرا حياطى مربع شکل دارد که در هر ضلع آن به طول ۲۷ متر، هفت صفه و اتاق ساخته‌اند. در کنج‌هاى ضلع‌هاى شمالى و جنوبى، صفه‌مانندى ساخته شده که به مال‌بند زمستانى راه دارد. درِ کاروان‌سرا در ضلع شرقى آن قرار دارد. کاروان‌سرا با آجر و ملاط ساروج ساخته شده است. كاروان‌سراى لحاف‌دوزى‌ها، كرمان اين کاروان‌سرا که در سمت بازار واقع شده به نام ديمارى نيز خوانده مى‌شود. ۱۲ باب حجره دارد که کلاً در آن‌ها لحاف‌دوزى مى‌کنند. حدود قدمت آن ۱۰۰ سال است و با کاروان‌سراهاى ديگر از نظر سبک معمارى متفاوت است و جديدتر به نظر مى‌‌آيد. كاروان‌سراى محمدآباد خره (خورهه)، قزوين (صفويان) در مسير جادهٔ قزوين - بوئين‌زهرا، کاروان‌سرايى از بناهاى دورهٔ صفويه قرار دارد که در حال حاضر، ‌ در قسمتى از آن پاسگاه ژاندارمرى استقرار يافته است. کاروان‌سراى محمدآباد از جمله بناهاى جالبى است که طرح داخل و خارج آن با هم اختلاف کلى دارند. اين اختلاف مربوط به نماى ضلع جنوبى خارج کاروان‌سرا است. نماى اصلى کاروان‌سرا عبارت است از يک سردرِ قوس‌دار در وسط که در هر طرف آن سه غرفه قرار دارد. از انتهاى بازوهاى دو طرفِ سردر، ديوارى به طول ۱۶/۲۰ متر به طرف شمال پيش مى‌رود و به ديوار پشت اتاق‌هاى واقع در ضلع جنوبى کاروان‌سرا منتهى مى‌گردد. از محل تقاطع، ديوار پشت اتاق‌ها به طول ۱۱/۸۵ متر تا گوشه‌هاى جنوب شرقى و جنوب غربى امتداد مى‌يابد و با رسيدن به دو برجِ آجريِ مدور که در دو کنج قرار دارند، پايان مى‌يابد. به اين ترتيب، ‌ نماى اصلى کاروان‌سرا داراى يک طرح پنج ضلعى و دو برج مدور مى‌باشد. درگاهِ کاروان‌سرا در جلو به صورت يک جلوخان مستطيل شکل است. پس از درِ بزرگ، هشتيِ وسيعى قرار دارد. راه پله‌‌اى که از راه آن مى‌توان به پشت بام رسيد، در داخل هشتى قرار دارد. در وسط دو ضلع بزرگ شرقى و غربى هشتى، دو قوس بلند ديده مى‌شود که در پشت آن‌ها دالانى قرار دارد. دالان مزبور به عرض ۳/۹۰ متر در پشت اتاق‌هاى ضلع جنوبى کاروان‌‌سرا جاى دارد و فاقد غرفه مى‌باشد و تنها طاق‌نماهايى هم‌عرضِ غرفه‌هاى نماى خارج و اتاق‌هاى ضلع جنوبى در دو طرف آن ساخته شده‌اند. سقف هشتى با گنبد مدورى که خاص اکثر درگاه‌هاى کاروان‌سراهاى دورهٔ‌ صفوى است، پوشيده شده است. حياط داخلى کاروان‌سرا نقشهٔ مستطيل شکل دارد که طول آن ۵۰/۵ متر و عرض آن ۴۲/۲۰ متر است. بناهاى چهار جانب کاروان‌سرا با پيروى از اصل قرينه‌‌سازيِ کامل ساخته شده‌اند؛ چنان‌که در ميان هر يک از جهت‌هاى چهارگانه، قوس بلندى جاى گرفته است که در قسمت سمت جنوب آن، سردرِ ورودى و در سه سوى ديگر آن، ‌ايوان‌هايى بزرگ مانند ايوان‌هاى مسجدهاى چهارايوانى ساخته شده‌اند. در هر طرف ايوان شمالى، ‌ پنج طاق‌نما و در دو طرف ايوان‌هاى نماى غربى و شرقى نيز شش طاق‌نما بنا شده است. طاق‌نماهاى مزبور به قسمت پشت راه ندارند و تنها از چهار طاق‌نماى واقع در چهار گوشهٔ بنا مى‌توان به دالان پشت غرفه‌ها راه يافت. دالان سراسرى پشتِ نماهاى شمالى، غربى و شرقى، ۳/۸۰ متر عرض دارد. در ديوار غربيِ دالان غربى و ديوار شرقيِ دالان شرقى، هم‌‌عرض غرفه‌هاى بيرون، طاق‌نماهاى سکودارى به عمق ۱/۸۵ متر ساخته شده است. عمق اين طاق‌نماهاى سکودار در پشت نمايِ شمالى ۲/۲۵ متر است. وضع بناهاى دو طرف درِ ورودى با بناهاى سه جانب ديگر اختلاف دارد؛ چنان‌که در هر طرف سردر، پنج ايوان با همان عرض و عمقِ غرفه‌هاى سه جانب ديگر قرار دارد که در وسط ديوار پشت آن‌ها درى به عرض يک متر کار گذاشته شده است و به اتاقى به طول ۴/۷۰ متر راه مى‌يابد. بناى کاروان‌سرا به تمامى با آجر ساخته شده و تنها در نماى داخل حياط، در پيِ بنا، يک رج سنگ به کار رفته است. در داخل دالان شمالى، غرفه‌هاى نماى بنا تا ارتفاع ۱/۴۰ متر به شيوهٔ نوعى صندوقه‌چينيِ توپر با آجر و سنگ‌هاى طبيعى ساخته شده است. در طول ديوارهاى خارجى سمت شرق و غرب کاروان‌سرا، نگه‌دارنده‌هايى مانند برج‌هاى واقع در دو نبش کاروان‌سرا برپا گرديده‌اند تا تکيه‌‌گاه مناسبى براى ديوار طويل سراسرى به‌وجود آورده باشند. اين‌گونه پشتيبان‌هاى برج‌مانند را در کاروان‌سراى شاه‌عباسى «آوج» نيز مى‌توان ديد.
كاروان‌سراى مرنجاب، كاشان يکى از کاروان‌سراهاى معتبر دوران صفوى (شاه‌عباسى)، کاروان‌سراى مرنجاب در ۷۰ کيلومترى شرق کاشان است که به منظور استفادهٔ کاروان‌سراهاى راه سياه‌کوه و جادهٔ کوير نمک شاه‌‌‌عباسى احداث گرديده است. اين کاروان‌سرا در ميان کوير با گچ و آجر و در کمال استحکام ساخته شده و داراى اتاق‌ها و اصطبل‌هاى متعدد و ۶ برج است. كاروان‌سراى مهيار، روستاى مهيار، اصقهان اين کاروان‌سرا که در ۵۲ کيلومترى جنوب اصفهان، و در دهکد‌ه‌اى به همين نام قرار گرفته است، به صورت چهار ايوانى و به شکل مستطيل به اندازهٔ‌ خارجى ۸۲× ۸۹ متر بنا شده است. حياط کاروان‌سرا نيز مستطيل و اندازهٔ آن ۳۸/۷۰×۴۸/۳۰ متر است. اتاق‌هاى اطراف کاروان‌سرا يک اندازه و به ابعاد ۵×۴ متر ساخته شده است. اين کاروان‌سرا، به احتمال زياد، در زمان شاه ‌اسماعيل بنا گرديده است. اهميت ديگر کاروان‌سرا در بناهاى متعدد آن مانند آسياب، ‌ نانوايى، قهوه‌‌خانه و بازار است که در مجموع، يک شهرک کوچک را در بين جاده تشکيل مى‌داده است. كاروان‌سراى مياندشت، دهكده مياندشت، شاهرود (صفويان) در دهکده مياندشت در ۱۰۹ کيلومترى شرق شاهرود بين جاده سبزوار - مشهد، سه کاروان‌‌سراى متصل به هم وجود دارد که در مجموع کاروان‌سراى شاه‌عباسى ناميده مى‌شود. از اين سه کاروان‌سرا، يکى در زمان شاه‌عباس اول ساخته شد و دو کاروان‌سراى ديگر در زمان‌هاى ديگر با پلان چهار ايوانى ساخته شده که مصالح ساختمانى آن نيز از آجر است. در اين کاروان‌سراها در حدود ۲۰۰۰ مسافر و زائر مى‌توانستند اتراق کنند. کاروان‌سراى مياندشت، جهانگردان بى‌شمارى را تحت تأثير قرار داده است و بسيارى از اين جهانگردان، شرح‌هاى جالبى از اين بنا داده‌اند. كاروان‌سراى ميرزا حسن، كرمان يکى از کاروان‌سراهاى طولى کرمان، کاروان‌سراى دو طبقهٔ ميرزا حسن است که داراى ۵۵ باب حجره است که به مرمت نياز دارند. يکى از درهاى ورودى آن به بازار زرگرى، دومى به بازار کفاش‌ها و سومى به بازار کلاه‌مالى مرتبط است. كاروان‌سراى ميرزا علينقى، كرمان داخل بازار وکيل، کاروان‌سراى کوچکى به نام ميرزا علينقى نيز وجود دارد که دو طبقه است و ۳۵ باب حجره دارد که بيشتر به صورت انبار درآمده‌اند و قدمت چندانى هم ندارند. در ادامهٔ بازار وکيل، قيصريهٔ ديگرى نيز وجود دارد. كاروان‌سراى نيك‌پى، زنجان اين کاروان‌سرا به شدت دچار خرابى شده و تنها بخشى از آن باقى مانده است که نمايانگر رونق و عظمت آن در دوران برپايى آن است. اين کاروان‌سرا که اکثريت قريب به اتفاق مستشرقينى که از زنجان ديدار کرده‌اند و در آن سکونت نموده‌‌اند، از آجرهايى به رنگ قرمز ساخته شده و از نوع کاروان‌سراهاى چهارايوانى است. كاروان‌سراى هندوها، كرمان بين سال‌هاى ۱۸۵۰ تا ۱۹۲۵ ميلادى به مدت ۷۵ سال دوران نفوذ انگليس در کرمان بود، با تشويق‌ آن‌ها امر تجارت بين پارسى‌ها و هندوها رونق گرفت. در آن زمان قالى، شال و کتيرا از کرمان به هندوستان صادر مى‌شد و به جاى آن از هند چاى، شکر، ‌ پارچه، شمع و ادويه وارد مى‌کردند. لذا يک کاروان‌سرا در کرمان به نام کاروان‌سراى هندوها معروف گرديد. اين کاروان‌سرا به دست مرحوم حاج سيد جواد امام جمعه حدود سال‌هاى ۱۱۵۰ هـ.ش ساخته شده و دو طبقه دارد. وجه تسميهٔ آن از هندى اخذ شده است. هنوز هم در ضلع شمالى اين کاروان‌سرا، ‌ معبد هندوها با سبک معمارى ويژه‌اى باقى مانده است. کاروان‌سراى مذکور از ۲ بخش تشکيل شده است. به بازار موازى ضلع شمالى کاروان‌سراى هنود «بازار هنود» نيز مى‌‌گويند. كاروان‌سراى وكيل، كرمان اين کاروان‌سرا در سمت چپ بازار وکيل واقع شده است و بزرگترين کاروان‌سراى کرمان و همچنين يکى از کاروان‌سراهاى بزرگ ايران به شمار مى‌آيد. بناى آن به فرمان محمد اسماعيل خان وکيل الملک والى کرمان شروع شد و در زمان مرتضى قليخان در سال ۱۲۸۷ به اتمام رسيد. تعداد حجره‌ها در طبقهٔ اول کاروان‌سرا ۸۱ باب و در طبقهٔ بالا ۳۹ باب است. سردر ورودى کاروان‌سرا از طرف بازار با کاشى‌کارى و گچبرى تزئين شده است. زرگرها، ‌ لباس‌فروشان، مسگران و ساير صنوف در اطراف دو ميدان اصلى بازار کاروان‌سرا قرار گرفته‌اند. كاروان‌سراى ياريم قيه، كبودرآهنگ اين کاروان‌سرا در روستاى ياريم قيه از توابع بخش فامنين واقع شده و تقريباً ويرانه است. طرح آن به شکل مستطيل و به ابعاد ۵۰×۶۰ متر و ارتفاع ديوارهاى باقى‌مانده آن ۴ متر است. اين کاروان‌سرا احتمالاً از نوع کاروان‌سراهاى کوهستانى و متعلق به دورهٔ‌ صفويه است. مصالح به کار رفته در بنا کاملاً از سنگ نتراشيدهٔ همراه با ملاط ساروج است. در ضلع جلويى، بقاياى سه برج تزئينى هنوز هم خودنمايى مى‌کند. اين بنا با وجود ويرانى و تخريب، براى مطالعات تاريخى و معمارى اهميت شايان دارد. كاروان‌سراها و پل‌هاى قديمى، استان مركزى استان مرکزى نقش ارتباطى بسيار مهمى با نقاط جنوبى کشور دارد و در همين رهگذر کاروانسراها و پل‌هاى قديمى متعددى در گذشته احداث شده است که امروزه به دليل از رونق افتادن شبکه دسترسى قديمى و يا بر اثر عوامل جوى و دخالت‌هاى انسانى از بين رفته‌اند و بقايايى از آنها باقى مانده است.

كاروانسراها و قلعه‌هاى قديمى 1

_____________________________________________________

كاروانسراها و قلعه‌هاى قديمى، استان قم از جمله يادگارهاى با ارزش معمارى ايران، کاروانسراهاى قديمى آن است که از روزگار کهن به دلايل گوناگون ارتباطى، اقتصادى، نظامى، جغرافيايى و مذهبى بنياد گرديده و در ادوار مختلف به تدريج توسعه و گسترش يافته است. در گسترهٔ استان قم به لحاظ نقش مهم ارتباطى که از ديرباز برعهده آن بوده است، کاروانسراهاى متعددى پديد آمده است. كاروانسراهاى شوشتر، کاروانسراهاى متعددى از جمله کاروانسراى آقايان هاشمى و کاروانسراى ابريشم‌کارى، در مرکز شوشتر به جا مانده‌اند که طبق پيشنهاد طرح جامع، حفظ و مرمت آنها توصيه شده است. كاروانسراى آوه، قم اين کاروانسرا در جنوب جادهٔ قم - ساوه واقع شده و نوع پلان آن چهار ايوانى است. ساختمان بناى کاروانسرا به دورهٔ سلجوقى تعلق دارد و مصالح ساختمانى آن عمدتاً از آجر است. اين کاروانسرا هنوز هم قابل تعمير و مرمت مى‌باشد. كاروانسراى اتابكى، قم اين کاروانسرا در جادهٔ قم - کاشان واقع شده و نوع پلان آن چهار ايوانى است و به دورهٔ قاجاريه تعلق دارد، ولى تأثير معمارى عهد صفوى در آن کاملاً مشهود است. در قسمت جنوب کاروانسرا دو بناى فرعى ساخته شده است. مصالح اصلى بنا از سنگ، آجر و خشت است و تزئينات برج‌هاى آن جالب توجه مى‌باشد. كاروانسراى اسلام‌آباد غرب، اسلام‌آباد غرب اين کاروانسرا در ۷۰ کيلومترى غرب کرمانشاه در شهرستان اسلام‌آباد غرب واقع شده است. نوع کاروانسرا چهار ايوانى است. اطراف کاروانسرا ۱۵ برج دايره‌اى شکل قرار داشت و چهارده طاقنماى تزئينى در اطراف ورودى بنا احداث شده بود. گرچه کتيبه‌اى در کاروانسراى مزبور وجود ندارد، ولى احتمالاً ساخت آن همزمان با کاروانسراهاى بيستون و ماهيدشت است. اين کاروانسرا که مصالح ساختمانى آن از سنگ و آجر است به دورهٔ صفوى مربوط مى‌باشد و در زمان ناصرالدين شاه قاجار تعمير شده است. كاروانسراى باقرآباد، قم اين کاروانسرا در جادهٔ قم - تهران (على‌آباد - منظريه) واقع شده و از آثار باقى مانده دورهٔ قاجاريه است. مصالح ساختمانى بنا از آجر و سنگ و فاقد تزئينات جالب توجه است. اين کاروانسرا يک منزل بين راهى کاروانيان بود که در مسير رى (تهران) به قم و جنوب کشور يا بالعکس مورد استفاده قرار مى‌گرفت. كاروانسراى بيستون (شيخ عليخان)، هرسين اين کاروانسرا در بيستون واقع شده و در زمرهٔ کاروانسراهاى چهار ايوانى است که توسط شيخ عليخان زنگنه (والى کرمانشاه) ساخته شده است. شکل ساختمان‌ و حياط کاروانسرا نيز مستطيل است و در اطراف آن ۴۷ اطاق براى مسافران ساخته شده است. کاروانسرا چهار برج دايره‌اى شکل در چهار گوشه و ۱۴ اطاق در طرفين ورودى بنا دارد و در چهار گوشه بنا نيز ورودى ۴ اصطبل ديده مى‌شود. با توجه به نوع معمارى و آجرکارى بنا، ‌ قدمت کاروانسرا به دورهٔ صفوى مى‌رسد، ولى در پى بنا از سنگ‌هاى حجارى شده دورهٔ ساسانيان استفاده شده است. در بيستون بقاياى کاروانسراى ديگرى نيز مشهود است که به دورهٔ اواخر ساسانى و اوايل اسلام مربوط است و نوع پلان آن متفرقه مى‌باشد. كاروانسراى پاسنگان، قم اين کاروانسرا بين راه قم و کاشان واقع شده و از بناهاى ارزشمند و قديمى قرن سيزدهم هجرى قمرى بوده است. كاروانسراى پل دلاك، قم اين کاروانسرا در جادهٔ قم - تهران واقع شده و از آثار دورهٔ قاجاريه است. مصالح عمده ساختمانى بنا از خشت است و به همين دليل نيز تاب مقاومت در برابر گذر زمان را نداشته و کاملاً تخريب شده است. كاروانسراى جون‌آباد، محلات (صفويان) کاروانسراى جون‌آباد در قسمت جنوبى غربى محلات در ۷ کيلومترى جاده قديمى اراک - اصفهان واقع شده و وسعت آن حدود ۸۰×۱۰۰ متر مى‌باشد. در حال حاضر آنچه که از ديوار چهار طرف کاروانسرا مى‌توان استنباط کرد، اين است که حياط آن دو صحن داشته که در وسط نيز بنايى وجود داشته است. برج‌هاى چهار طرف کاروانسرا تخريب شده، ولى شکل عمومى آن هنوز محفوظ مانده است. ساير کاروان‌سراهاى استان عبارتند از: ـ پاسنگان در ۴۵ کيلومترى ساوه متعلق به دوره صفويه. ـ عبدالغفارخان در ۴۰ کيلومترى ساوه متعلق به دوره زنديه. ـ خشکه‌رود در ۴۵ کيلومترى ساوه متعلق به دوره زنديه. ـ گردين در جنوب راه ساوه - قم متعلق به دوره قاجاريه. ـ خمسه آباد در جاده ساوه متعلق به دوره سلجوقي. كاروانسراى دزفول، دزفول در شهر دزفول نيز آثار ويرانه و نيمه ويرانه چند کاروانسرا بجا مانده است که احتمالاً از آثار دورهٔ صفوى است. دو کاروانسراى افضل و قندى نيمه سالم مانده و امروزه مورد استفادهٔ پيشه‌وران و بازرگانان است. كاروانسراى دهكده طلب، قم اين کاروانسرا در جاده قم - اراک و در شمال سلفچگان واقع شده و از نوع کاروانسراهاى چهار ايوانى است. قدمت بناى اين کاروانسرا به دوره‌هاى سلجوقى و صفوى مى‌رسد و مصالح ساختمانى آن از سنگ و آجر است. تزئينات جالب توجه اين کاروانسرا به علت فرسودگى و تخريب از بين رفته است. كاروانسراى دودهك، دهستان خورهه، محلات (صفويان) اين کاروانسرا در ساحل شرقى رودخانه قم‌رود و در مسير جاده دودهک به دهستان خورهه قرار گرفته است. کاروانسراى دودهک در دوره صفويه بنا شده و ابعاد آن ۵۳/۷۰×۵۳/۶۰ متر است و در هر يک از ديوارهاى شمالى و شرقى و غربى آن سه برج تعبيه شده که نشان مى‌دهد کاروانسرا شبيه به يک قلعه نظامى بوده است. پس از عبور از دروازهٔ ورودى کاروانسرا، ايوانى به طول ۱۱/۳۰ متر و عرض ۳/۹۰ متر وجود دارد که انتهاى آن با پله‌هايى به حياط متصل مى‌شود. ايوان‌هاى جنوبى و غربى آن که بعد از ايجاد بنا ساخته شده‌‌اند، داراى فرورفتگى‌هايى در ديوار هستند. ايوان شرقى بر روى يک آب‌انبار زيرزمينى ساخته شده است. در سمت راست ايوان دو اطاق ساخته شده که اولى مربعى با ضلع ۴/۸ متر و پوشش گنبدى است که در گذشته به وسيله يک در بزرگ به اطاق کنارى ارتباط داشته است. اين اطاق نمازگاه کاروانسرا بوده است. نظر به اين که درب ورودى بين دو اطاق در سال ۱۳۵۲ شمسى برداشته شده و به جاى آن يک ديوار کشيده شده است، اطاق جنبى از هيچ طرف راه ورود ندارد. چهار گوشه کاروانسرا مشابه يکديگر نيستند. گوشه‌هاى شمال شرقى و جنوب غربى براى نگهدارى بار و دو گوشه ديگر به عنوان اصطبل مورد استفاده قرار مى‌‌گرفته‌اند. پى‌هاى اين بنا از سنگ و بقيه بنا از آجر ساخته شده است. حياط اين کاروانسرا ۲۷/۲۰ متر طول و ۲۷/۱۰ متر عرض دارد. متأسفانه به علت عدم محافظت در گذشته، قسمت‌هايى از اين کاروانسرا تخريب شده بود که در سال‌هاى اخير با همت سازمان ميراث فرهنگى استان مرکزى تعمير و بازسازى شده است. ليکن در تعميرات انجام گرفته به بافت معمارى آن توجه کافى نشده و به همين دليل نيز صدمات جبران‌ناپذيرى به تزئينات معمارى آن وارد شده است. موقعيت جغرافيايى، نزديک به راه اصلى تهران - اصفهان، عبور رودخانه قم‌رود از کنار آن، مجاورت با پل تاريخى دودهک و همچنين سالم بودن بناى کاروانسرا، از ويژگى‌هاى مثبت اين يادمان تاريخى محسوب مى‌شود. كاروانسراى رباط شرف، شورلق، مشهد رباط شرف، بين مشهد و سرخس، در شش کيلومترى جنوب «شورلق» واقع شده است. اين بنا که از آثار دوران سلجوقيان است، از بيرون مانند يک قلعه مستحکم، ولى از داخل تقريباً به سان يک کاخ جلوه مى‌کند. اين بنا داراى دو صحن است و هر صحن داراى چهار ايوان به شکل چليپا (صليب) و شبستان مى‌باشد. آجرچينى و کتيبه‌هايى که در اين رباط به چشم مى‌خورند، جلوه‌اى خاص دارند. كاروانسراى رباط شورگز، زاهدان در جاده زاهدان به نصرت‌‌آباد واقع شده است و قدمت آن به دوره سلجوقى و صفوى مى‌رسد. كاروانسراى سر پل ذهاب در محدودهٔ سر پل ذهاب بقاياى دو کاروانسرا مشهود است. اولى از نوع کاروانسراهاى چهار ايوانى با مصالح آجر است که قدمت آن به دورهٔ صفوى مى‌رسد. دومين کاروانسرا از نوع کاروانسراهاى با پلان متفرقه است که از سنگ ساخته شده و به دورهٔ ساسانيان مربوط است. كاروانسراى سفيدآب، قم اين کاروانسرا در شرق درياچه نمک واقع شده و نوع پلان آن متفرقه است. بناى کاروانسرا از آثار دوره‌هاى صفويه و قاجاريه است و عمده مصالح ساختمانى آن از سنگ است. چهار برج تزئينى در چهارگوشه بنا از آثار ديدنى آن است. كاروانسراى قلعه سنگى، قم اين کاروانسرا در ۳۵ کيلومترى جادهٔ قم - رى واقع شده و از نوع کاروانسراهاى چهار ايوانى است. مصالح ساختمانى آن عمدتاً سنگ و از آثار دورهٔ صفوى است. اين کاروانسرا که اکنون به صورت ويرانه درآمده تا قرن گذشته مورد استفاده کاروانيان بوده است. بناى کاروانسرا داراى چهار برج نيم دايره‌اى در اضلاع غربى و شرقى است. كاروانسراى كنارگرد، قم اين کاروانسرا در جاده تهران - قم واقع شده و از نوع کاروانسراهاى چهار ايوانى و داراى دو حياط مرکزى است. قدمت بناى کاروانسرا به دورهٔ صفويه تعلق دارد و مصالح به کار رفته در بناى آن آجر و سنگ است. تزئينات قابل توجه کاروانسرا آجرچينى بنا است. كاروانسراى ماهيدشت، كرمانشاه اين کاروانسرا در شمال شرقى دشت ماهيدشت واقع شده است. شکل کاروانسرا مربع و ابعاد آن ۷۰×۷۰ متر و به صورت چهار ايوانى است. طرفين ورودى بنا با ده طاقنما تزئين شده است. حياط مرکزى بنا نيز به صورت مربع و در اطراف آن اطاق‌هاى متعدد و در پشت اطاق‌ها اصطبل‌ها ساخته شده است. پى بنا از سنگ‌هاى حجارى شده عصر ساسانى و بقيه ساختمان از آجر و گچ مى‌باشد. اين کاروانسرا که احتمالاً در زمان شاه عباس دوم بنا شده، در سال ۱۲۷۵ هجرى قمرى هنگام سلطنت ناصرالدين‌شاه تعمير شده است.

خانه‌هاى قديمى1

_____________________________________________________

بناى عمارت، ممسنى (ساسانيان) در شمال دهنوى مرکزى در دهستان رستم ممسنى، آثارى به جا مانده است که به نام «عمارت» بر فراز کوه دورگ جلب نظر مى‌کند. شواهد و قرائن موجود نشان مى‌دهند آثار ياد شده با شهر تل اسپيد، در يک زمان بنا شده‌اند. در شمال اين بناى مخروبه، اثرى ديگر از سنگ و ساروج ديده مى‌شود که به نام «کل لوله» مشهور است. در شمال عمارت، چشمه‌اى روان است که در گذشته آب آشاميدنى شهر عمارت را تأمين مى‌کرد. قدمت تاريخى اين شهر نامعلوم است. بيت حضرت امام خمينى (ره)، خمين (قاجاريان) بيت پدرى امام که در حاشيه شمالى رودخانه خمين در محله قديمى سر پل قرار دارد، ميراث تاريخى با ارزشى است که مورد بازديد خيل عظيمى از ايرانگردان و جهانگردان است و بدون ترديد در آينده نيز مشتاقان بسيارى را به خود جلب خواهد کرد. اين خانه از بناهاى دوره قاجار است و حدود ۱۶۰ سال قدمت دارد. معمارى اين بنا به سبک شرقى - اسلامى است و مصالح اصلى به کار رفته در آن نيز از خشت و گل و چوب است. شکل معمارى، دالان‌هاى تنگ و تودرتو و بناى دو برج نظامى در ضلع شمالى و جنوب قلعه، گوياى وضعيت اجتماعى، سياسى آن دوران است و حکايت از ناامنى و جنگ و گريزهاى آن دوره دارد. متأسفانه برج جنوبى بنا طى ساليان گذشته از بين رفته است. اين بنا توسط پدربزرگ حضرت امام مرحوم حاج سيد احمد در سال ۱۲۵۵ قمرى از شخصى به نام محسن خان به قيمت نود تومان خريدارى شده است و آن گونه که آيت‌ا... پسنديده برادر بزرگ حضرت امام در خاطراتشان نقل کرده‌‌اند، اين خانه پناهگاه مردم در روزهاى ناخوش حمله ياغيان به خمين بوده است. در هنگام يورش ياغيان همه در اين خانه اجتماع مى‌کردند. زن‌ها و کودکان در اتاق‌هاى متعدد بيتوته مى‌کردند و مردان بر بالاى برج‌ها از حريم قلعه دفاع مى‌کردند و مهاجمان را به عقب مى‌راندند. پدر بزرگ و پدر حضرت امام هر دو از روحانيون محترم و تفنگدار بودند. حضرت امام يکى دوبار در سخنان خويش اشاره فرمودند که به همراه برادرشان از فراز اين برج‌ها به سوى اشرار نشانه مى‌رفتند و تير مى‌انداختند. پدر امام - مرحوم حاج سيد مصطفى - در همين خانه متولد شد. امام و دو برادر و سه خواهرشان نيز در همين خانه متولد شدند و در همين خانه نيز برخى دروس مقدماتى را آموختند. حضرت امام در سن ۱۹ سالگى اين خانه را براى ادامه تحصيل ترک کردند و به اراک و سپس به قم عزيمت نمودند، ليکن همچنان به اين بيت پدرى رفت و آمد مى‌کردند. بيت تاريخى خانواده حضرت امام (ره) علاوه بر جاذبه‌هاى تاريخى و سياسى، از نظر معمارى نيز در خور تأمل و توجه است و همين ويژگى آن نيز مى‌تواند به عنوان يک عامل مهم در برنامه‌ريزى توسعه جهانگردى منطقه مؤثر واقع شود. خانهٔ بروجردى‌ها، كاشان اين خانه در ضلع غربى کوچهٔ‌ امير احمد، خيابان علويِ شهر کاشان و در نزديکى حمامى به همين نام، قرار دارد. ساختمان خانهٔ بروجردى‌ها بر اساس اطلاعات کتيبه‌‌هاى آن، در سال‌هاى ۱۲۹۲ تا ۱۳۱۰ هجرى قمرى ساخته شده است. عرصهٔ اين خانه در سال ۱۳۵۳ شمسى به تملک سازمان ميراث فرهنگى درآمد؛ ولى اعيانيِ آن که در شرق و شمال شرقى خانه واقع شده، هنوز در مالکيت خصوصى باقى مانده است. اين خانه را حاج سيدجعفر نطنزى که از بروجرد مال‌‌التجاره وارد کاشان مى‌کرد، براى فرار از پرداخت خمس و زکات ساخته است. بناى اين مجموعه (اعم از بيرونى و اندروني)، از تاريخ شروع به ساخت تا پايان عمليات ساختمانى، در حدود ۱۸ سال يعنى تا سال ۱۳۱۰ هجرى قمرى به طول انجاميده است. در ساخت اين خانه، بيش از ۱۵۰ بنّا و گچکار و آيينه‌کار و ديگر هنرمندان به کار گرفته شده‌اند. اين ساختمان باشکوه، در نوع خود، يکى از شاهکارهاى معمارى خانه‌هاى مسکونى کاشان و ايران به حساب مى‌آيد و از نظر ويژگى‌هاى معمارى يکى از بهترين خانه‌هاى دو قرن اخير شناخته شده و مورد تحسين همگان قرار گرفته است. ورودى خانه از طريق يک هشتى و غلام‌نشين (با هلال‌هاى چند ضلعى و نورگيرهايى در سقف) و طى يک راهرو نسبتاً طولانى، به جبههٔ‌ شمالى بنا ختم مى‌شود. در قسمت مجاورِ درِ ورودى راهرو، يک اتاق شاه‌نشين پنج‌درى با گچ‌برى‌هاى بى‌نظير تزئين شده است. جلوى اين شاه‌نشين ايوانى وسيع، آفتاب‌گير و سر باز ساخته شده است. در طرفين ايوان، ‌ دو اتاق قرينهٔ نسبتاً کوچک جنوبى براى استفاده در زمستان تعبيه شده است. در قسمت شمال شرقى بنا، آشپزخانه يا مطبخ قرار گرفته که در اطراف ديوارهاى آن تاقچه‌ها و صندوق‌خانهٔ ظروف و ديگر اشياءِ مورد نياز پخت و پز تعبيه شده است. در قسمت غربى اين بنا، ايوان‌هاى کوچک سرپوشيده و در قسمت شرقى نيز اتاق‌ها و ايوان‌هاى سرپوشيدهٔ ديگرى وجود دارد که در حياط مقابل آن، راه‌پله‌‌هاى ارتباطى بين طبقات و زيرزمين قرار گرفته است. زيرزمين، محوطهٔ وسيعى است که اختلاف سطوح زيبايى دارد. اين سطوح و نحوهٔ ساخت آن‌ها، قدرت خلاقيت و مهارت معماران اين بنا را نشان مى‌دهد. در ديوارهاى همين قسمت، اشکاف‌هاى عريض با درهاى چوبى مشبک تعبيه شده و حفره‌هاى مشبکى نيز در قسمت پايين ديوارها ديده مى‌شوند. در دو طرف ساختمان اصلى، پله‌هاى ورودى قرار گرفته‌اند و به قسمت جنوبى ساختمان که «پشت به قبله» ساخته شده، مرتبط مى‌شود. اين قسمت بنا، ايوان بسيار بزرگى با سقفى بلند دارد که به تالار تنبى (نشيمن) اشراف دارد، ‌ پشت آن به اندازهٔ‌ يک پله گودتر شده است و سطح آن به داخل حوضخانهٔ هشت‌ضلعى مشرف است. انتهاى اين قسمت سرپوشيدهٔ بزرگ به قسمت شاه‌نشين‌ که از ساير قسمت‌ها مرتفع‌تر و از لحاظ تزئينات داخلى ممتاز‌تر است، منتهى مى‌شود. سقف اين قسمت از بنا به شکل گنبد ساخته شده و روى اين گنبد، نورگير بسيار زيبايى به شکل تاق‌هاى کوچک تعبيه شده است. از قسمت داخل، سقف آن مقرنس‌کارى شده که به صورت زيبايى رنگ‌آميزى شده است. قسمت خارجى اين بنا (گنبد) فوق‌العاده هنرمندانه طراحى و اجرا گرديده است. روى ديوارهاى شاه‌نشين، تصاويرى از پادشاهان قاجار با رنگ‌هاى مختلف نقاشى شده که مانند تابلوهاى ديوارى به سبک اروپايى است. لباس نگهبانان اين تابلوها کاملاً اروپايى است. اين بنا داراى سرداب‌هايى در جهات مختلف ساختمان است که در تابستان‌ها، براى رهايى از گرماى کوير، به داخل آن‌ها پناه مى‌برده‌اند. تهويهٔ هواى اين سرداب‌ها به وسيلهٔ بادگيرهايى زيبا انجام مى‌گيرد. مصالح به کار رفته در بنا عمدتاً محلى است. بيش‌ترين عنصر مصرفى در بنا، آجر و خشت خام در ابعاد مختلف است. ديگر عنصر اين ساختمان، کاشى لعابى است با رنگ‌هاى لاجوردى و در ابعاد گوناگون که در کاشان ساخته شده است. گِل، کاهگل و ساروج از بهترين ملاط‌هايى بوده که در آن دوره مورد استفاده قرار مى‌گرفت. گچ‌برى‌هايى که در بنا به کار رفته، شامل مقرنس‌‌هايى است که در کنج و گوشه‌‌هاى بنا و در داخل فضاهاى شاه‌نشين ديده مى‌شود. عنصر ديگرى که در بنا به کار رفته، سنگ است که کاربرد آن در بناهاى اين منطقه بسيار نادر بوده است؛ ولى با مشکلات فراوان تهيه و در بنا به کار برده شده است. از اين سنگ‌‌ها اغلب براى پنجره‌ها، درگاه‌ها و تيرها استفاده شده است. اَهَمّ خانه‌هاى قديمى استان عبارت‌اند از: خانهٔ اخوان خرازى، خانهٔ پيرنيا، خانهٔ جمال‌ قدسيه، خانهٔ شيخ‌الاسلام و خانهٔ حاج محمدتقى لواف در اصفهان. خانهٔ حبيبى و خانهٔ صوت‌الملک در خوانسار. خانهٔ شريفيان، خانهٔ‌ حاج سيدآقا، خانهٔ حکيم‌باشى، خانهٔ حاجى صالحى، خانهٔ لاجوردى‌ها و خانهٔ‌ نراقى در کاشان. خانهٔ شهبازيان، همدان اين خانهٔ قديمى در ابتداى خيابان بوعلى‌سينا و انتهاى بن‌بست ميرفندرسکى واقع شده است. اين بنا مربوط به دورهٔ قاجاريه و داراى پلان مستطيل شکل اندرونى و بيرونى است. در اين خانهٔ دو طبقه يک طبقه زيرزمين و يک طبقه ساختمان اصلى است. مساحت کل ساختمان شامل ابنيه و محوطه‌هاى باز، در حدود ۱۰۵۶ مترمربع است و حرکت در آن از طريق راهرو دال مانند به حياط اول و به وسيلهٔ چند پلهٔ سنگى به ساختمان اصلى صورت مى‌گيرد. ساختمان تزئينات متعددى از قبيل گچبرى‌هايى به شکل گل و بوته، آجرکارى‌هايى از نوع حصيرى و تکرار نام «علي» به توالى در بالاى در و پنجرهٔ بهارخواب و آجر لعابدار مشکى در ناحيه طاق‌نماها دارد که در مجموع تزئينات بيرونى ساختمان را تشکيل مى‌دهد. تزئينات داخلى نيز گچبرى‌هاى گل و بوته در ناحيهٔ گنجه‌ها، رف‌ها و سرستون‌هاست. اين بنا پنجره‌هايى با شيشه‌‌هاى رنگين و نماهاى چوبى بزرگ و سقف لمبه دارد. خانهٔ قاضى، بوشهر اين خانهٔ‌ قديمى در مرز محلهٔ بهبهانى و شنبدى بوشهر واقع شده است و تزئينات گچبرى در اشکال گل و بوته دارد. در ورودى اين خانه مقرنس‌کارى شده است و پنجره‌هاى نفيس منبت‌کارى با شيشه‌هاى رنگين دارد. اين خانه به خانوادهٔ قاضى تعلق دارد. خانهٔ لارى‌ها، يزد اين خانه در سال ۱۲۸۶ قمرى ساخته شد. مالک آن حاجى محمد ابراهيم لارى بوده است. سابقاً به عنوان خانقاه نعمت‌الهى از آن استفاده مى‌شد. درها، پنجره‌ها، ارسى‌ها و اتاق‌هاى آينه‌کارى و نقاشى شدهٔ آن يکى از نمونه‌هاى زيبا و عالى خانه‌هاى اعيانى قرن سيزدهم يزد است. خانهٔ محمد صادقى، لاهيجان از بناهاى مسکونى دورهٔ‌ قاجارى است که در بافت قديمى شهر لاهيجان قرار دارد. ساختمان آن داراى يک تالار و يک شاه‌نشين با تاق گنبدى و سقف مقرنس‌کارى شده و اُرُسى‌هاى مشبک است. اتاق‌هاى جنبى آن نيز تزئينات نقاشى و گچ‌برى دارد. تزئينات اين بنا، بسيار ظريف و استادانه اجرا شده و مشخصهٔ معمارى مسکونى دورهٔ قاجارى در گيلان است. دو درِ ورودى آن به شاه‌نشين بنا مرتبط شده‌اند. بالاى درها، پنجره‌هاى مشبک نصب شده است. يک نوار مقرنس نيز، ايوان را که دو ستون چوبى دارد، احاطه کرده است. ساير خانه‌هاى قديمى استان عبارت‌اند از: خانهٔ حاج ميرزا احمد ابريشمى، خانهٔ آيت‌الله آقا رودبارى، خانهٔ ديوان بيگى، خانهٔ سردار معتمد رشتى، خانهٔ سيد اسماعيل ضيابرى، خانهٔ داودى‌زاده و خانهٔ حاج سيدهاشم بحرانى که کلاً از آثار دورهٔ قاجارى مى‌باشند و در شهر رشت واقع شده‌‌اند. خانهٔ مشروطيت، تبريز اين خانه محل اجتماع سران مشروطيت در تبريز بود و تاريخ ساختمان آن ۱۲۴۷ شمسى مطابق با ۱۲۸۸ هجرى قمرى است. بانى اين خانه حاج مهدى کوزه‌کنانى از فعالين نهضت مشروطيت بود؛ به علت ارزش‌هاى فرهنگى و تاريخى که اين خانه دارد، به ويژه پيوند آن با نهضت مشروطيت، در فهرست آثار ملى به ثبت رسيده است. مساحت خانهٔ مشروطيت بيش از ۱۰۰۰ مترمربع است، ۸۰۰ مترمربع زيربناى فضاى اصلى آن است (در دو طبقه) و ۲۴۰ مترمربع هم فضاى خدماتى آن در طبقه هم‌کف است. در سمت حياط يک ايوان ستون‌دار نماى جنوبى را از بارندگى و تابش تند آفتاب تابستان و برف و سرماى زمستان در پناه گرفته است. هشتى يا سرسراى ورودى خانه با بدنهٔ آجرى و پوشش‌هاى کاربندى، با به کار بردن رنگ بر روى آجرها با جلوه‌اى شاد و زيبا، بيننده را به تحسين وا مى‌دارد. راه ارتباط طبقهٔ‌ همکف به طبقهٔ‌ اول، روى محور سرسرا به اندازهٔ نيم طبقه بالا رفته و از طريق پاگرد به سرسراى طبقهٔ اول منتهى مى‌گردد. اين سرسرا در سه طرف فضاى پاگرد به صورت راهرو طراحى شده و اطاق‌هاى طبقهٔ‌ اول در اطراف آن قرار دارند. سقف سراسرا در وسط و درست در بالاى پاگرد با افزايش ارتفاع چهار ستون موجود، ‌ ارتفاعى بيشتر از سقف طبقه اول دارد و به اصطلاح کلاه‌فرنگى را تشکيل مى‌دهد و از اختلاف ارتفاع به وجود آمده، ‌ نور ملايمى به سرسراى بالا و پاگرد پله مى‌ريزد. فضاى اصلى خانه رو به سمت جنوب دارد و پنجره‌هاى اورسى با نقش‌هايى از چوب و شيشه‌هاى رنگى، نور تند جنوب را کنترل مى‌کند و روشنايى تنظيم شده‌اى به درون مى‌ريزد و به اين وسيله تابلوهاى زنده و چشم‌نوازى را در بدنه جنوبى اين فضا به وجود مى‌آورد. بناى تاريخى مشروطيت پس از تلاش‌هاى فراوان در اسفند ۱۳۶۵ به وسيلهٔ مرکز ميراث فرهنگى استان خريدارى و از سال ۱۳۶۶ تعميرات اساسى و باز پيرايى آن شروع شد. در حال حاضر از اين خانه به عنوان ادارهٔ مديريت ميراث فرهنگى استان استفاده مى‌شود.