مسجد جامع دامغان

_______________________________________________________

از دیگر مسجد های مهم شهر است که روبه روی مدرسه حاج فتح علی*بیگ که به آن مدرسه پامنار نیز می*گویند, قرار گرفته است.این مسجد دارای 35 متر طول , 18 متر عرض و دو ردیف ستون است که روی ستون*ها سقف*های مدور آجری کار شده است و فواصل آجرها نیز با گچ بند*کشی شده است. دالان ورودی به صحن مسجد که دارای 38 متر درازا و 36 متر پهنا است, منتهی می*شود. ضلع جنوبی صحن دارای سه ایوان است که ایوان وسط آن مرتفع*تر و عریض*تر از ایوان*های طرفین است. محراب در همین ایوان واقع شده است. دهانه این ایوان هفت متر و درازای زیر سقف 16 متر است.این مسجد در ضلع غربی و شرقی خود دو شبستان دارد که چند سال پیش مرمت و بازسازی شده است.
xقلعه* های روستای ماریان - دامغان
--------------------------------------------------------------------------------
روستای ماریان در شش کیلومتری دامغان و دو کیلومتری جنوب راه شوسه تهران – مشهد واقع است.

این روستا دارای سه قلعه به نام*های قلعه بالا، قلعه پایین و قلعه حرم است. قلعه*های بالا و پایین مسکونی است و در بیرون این دو قلعه هم انبوهی از خانه های روستاییان قرار گرفته است. قلعه حرم که به شکل مخروبه است، در جنوب آبادی قرار گرفته و دراطراف همین قلعه؛ خرابه*های زیادی مشاهده می*شود, ضمن آن که در همین جا باغ*ها و زمین*های زراعتی زیادی وجود دارند.قدیمی*ترین قلعه میان این سه قلعه، قلعه بالا است. این قلعه که هنوز دیواره*های آن با گذشت هفتصد سال پابرجاست، به شکل مربع و دارای چهار برج به ارتفاع هشت متر است که سه برج آن نیمه خراب است. تکیه (حسینیه) با تاق نماها و اتاق*ها در داخل همین قلعه است و در ده روز اول محرم در آن مراسم عزاداری و شبیه*خوانی برپا می*شود.به فاصله دو هزار متر مستقیم از قلعه بالا، قلعه پایین واقع شده است این قلعه مستطیل شکل است و دیوارها و برج*های آن به مراتب کم تر آسیب*دیده و به شکل مستطیل است. باغی در ضلع شمالی داخل قلعه وجود دارد که آن را شترخان می*نامند. پشت دیوار شمالی آن اراضی زراعتی وزیرآباد است و به قلعه حرم منتهی می*شود.قلعه حرم مستطیل شکل است و دو ضلع شمالی و جنوبی آن درازتر است. در ورودی قلعه به طرف جنوب است. جلو درب، زمین زراعی وسیعی است که میدان نامیده می شود. این قلعه دارای شش برج به ارتفاع هشت متر است. با سفر به روستای ماریان می توان از هر سه قلعه در فضایی کاملا روستایی بازدید کرد.
قلعه بیار (قلعه ملحدو) - شاهرود
--------------------------------------------------------------------------------
قلعه بیار (قلعه ملحدو) در 69 کیلومتری شاهرود در وسط جاده شاهرود به سبزوار در روستای زیدر قراردارد.
سرمای این محل مشهور است و محلی ها جای سرد و پرباد را به «دهنه * زیدر» تشبیه می کنند. در 42 کیلومتر زیدر به طرف جنوب، یعنی به طرف داخل کویر، آبادی «بیار» واقع شده است. این نام اغلب با نام روستای دیگر یعنی «جومند» یکجا ذکر می*شوند. ترکیب این دو اسم به شکل*های بیاروجومند و «بیارجمند» ثبت شده است.رشته کوهی با امتداد خاوری و باختری در جنوب بیار وجود دارد که با رشته*های فرعی جنوب دامغان پیوستگی دارد. در دامنه این رشته از خاور به باختر آبادی*های قلعه احمد، قلعه بالا، گیور، و دزیان قرار دارند. آبادی دزیان از شمال به خان خودی و از جنوب به کوه «تیره» منتهی می*شود. آبادی دزیان از روستای «بیار» سه فرسخ فاصله دارد. دزیان در دامنه کوه «تیره» و ارتفاع محل از سطح دریا 1275 متر است. خرابه*های اطراف و آثاری از قبیل سنگ عصاری و سنگ آسیاب که در دامنه شمالی دیده می*شود, حکایت کننده آبادانی این نقاط است. از سوی دیگر نام*های «بازارو» نزدیک آسیاب بالا و «لشکرگاه» نزدیک قلعه بالا را که اثری از بازار و لشکر در آن جا نیست را می*توان دلیلی بر آبادی و پیشینه این نقاط دانست. این قلعه از نظر موقعیت جغرافیایی جزو دژهای رشته کوه*های البرز نیست. ولی از آن جا که آخرین قلعه*ای است که در این ناحیه به دست اسماعیلیان بوده؛ اهمیت زیادی دارد.

چاپارخانه

________________________________________________________

از ديگر ساختمان هاي مهم ميان راهي چاپارخانه بوده كه عملكرد اصلي آن جهت استراحت چاپارهاي دولتي و تعويض اسب هاي خسته با اسب هاي تازه نفس بوده است. چاپار ها، نامه ها و اوامر دولتي را از مركز به ايالات و برعكس انتقال مي دادند.سابقه چاپارخانه ها نيز در ايران به قرون پيش از اسلام مي رسد. چنانچه هرودت و گزنفون هر دو در مورد چاپارخانه ها ايران توضيحات مفصل داده اند. هرودت مي نويسد: "در منازل، اسب هاي تندرو تدارك شده. به اين ترتيب كه چابك سوار ها نوشته هاي دولتي را از مراكز تا نزديك ترين چاپارخانه برده، به چاپاري كه حاضر است مي رساند و او فوراً حركت كرده، آن را به چاپارخانه دوم مي برد و باز تسليم چاپاري مي كند. بدين منوال شب و روز چاپار ها در حركت اند و اوامر مركز را به ايالات مي رسانند. راجع به سرعت حركت چاپار ها مورخ مذكور گويد كه نمي توان تصور كرد كه جنبنده اي سريعتر حركت كند .... گزنفون تاسيس چاپارخانه ها را به كوروش بزرگ نسبت داده و گويد كه براي تعيين مسافت چاپارخانه ها از يكديگر تجربه كردند كه اسب در روز چقدر مي تواند راه برود بي اينكه خسته شود و آن را ميزان قرار دادند. اگر هم اين گفته اغراق باشد، مسلم است كه كسي نمي تواند به سرعت چاپار ها حركت كند." عکسها: نماي ورودي و حياط مركزي چاپارخانه ميبد در استان يزد. اين چاپارخانه هم اكنون محل نگهداري گاو ها و گوسفندان مي باشد. در دوره سلطنت حكومت هاي اشكاني و ساساني و بعد از اسلام نيز چاپارخانه ها براي دستگاه هاي دولتي اهميت بسيار داشته اند و چاپار ها علاوه بر انجام مراسلات، چشم و گوش حكومت نيز بوده اند و اخبار گوناگون را از نقاط مختلف به مركز انتقال مي دادند. "در دوره قاجاري مسافران ترجيح مي دادند كه در چاپارخانه ها اقامت كنند چون اطاق هاي آن تميز تر از اطاق هاي كاروانسرا بوده. چاپار هاي اين دوره در مقابل دريافت وجهي مسافران را به مقصد مي رساندند." عکس : نماي ورودي چاپارخانه ميبد در استان يزد مربوط به دوره قاجاريه. اين چاپارخانه اخيراً به زيبايي مرمت شده است. تاثير مرمت و بازسازي اين اماكن را مي توانيد با مقايسه اين شكل همانگونه كه در قسمت قبل ذكر شد، تعداد بسيار زيادي از كاروانسرا هاي بين راهي در ايران باقي مانده؛ ولي چاپارخانه هاي اندكي از دوران قديم در كشور باقي است و ماكسيم سيرو در كتاب خود دليل آن را اين گونه توضيح مي دهد: "به علت هاي مختلف، اين نوع ايستگاه ها اكنون از بين رفته اند و اگر اثري از ويرانه هايشان باقي مانده باشد زياد قابل تشخيص نيست. در واقع اين چاپارخانه ها بيشتر با خشت خام يا چينه ساخته شده بود و در بسياري از موارد در ميان آبادي ها سر راه بودند. گاهي نيز گوشه اي از كاروانسرا اختصاص به چاپار ها پيدا مي كرد." يكي از چاپارخانه هاي قديمي كه نسبتاً سالم مانده در كنار كاروانسراي ميبد مي باشد همان گونه كه در اين اشكال مشخص است اين ساختمان ها نيز مانند كاروانسرا ها داراي برج و بارو و محافظين، جهت تامين امنيت افراد داخل چاپارخانه بوده است. اين ساختمان ها به تبعيت از ساير ابنيه فلات مركزي ايران، داراي يك حياط مركزي بوده اند و آخور ها در دورتادور اين حياط قرار داشته است. در سه طرف پشت آخور ها، اصطبل ها قرار داشته كه در زمستان و شب هنگام چهارپايان در آنجا نگهداري مي شدند. در سمت چهارم كه بين حياط و جبهه ورودي ساختمان واقع شده، اطاق هايي براي اقامت چاپار ها و احياناً مسافران قرار داشته است.
همانند كاروانسرا ها، اين نوع تقسيم بندي فضايي و شكل كالبدي چاپارخانه ها، علاوه بر تسهيل انجام عملكرد چاپارخانه ها و حفظ امنيت آن، فضاي داخلي ساختمان را در مقابل شرايط نامساعد اقليمي محافظت مي كرده؛ و در داخل چاپارخانه ها يك محيط زيست اقليمي كوچك و مستقل به وجود مي آورده و شرايط محيطي داخل بنا را در مقابل نوسانات بسيار زياد درجه حرارت و باد و طوفان مصون نگاه مي داشته است.با ورود اتومبيل و همچنين سيستم پست هاي جديد، عملكرد سنتي چاپارخانه ها و در نتيجه كالبد فيزيكي آنها در حال از بين رفتن است.

تاريخچه شهر بجنورد

________________________________________________________

نام بجنورد در كتاب هاي قديمي ” بوزنجورد “ آمده است. بوزنجورد معرب كلمه بيژن گرد است,‌ ولي به مرور با اندك تحريفي به صورت ” بجنورد “ تلفظ مي شود. گرد به معناي شهر و آبادي است و بجنورد به معني ” شهر بيژن “ است. در شمال غربي بجنورد كنوني تپه اي قديمي وجود دارد كه آثار بسيار كهني از شهر تاريخي بيژن گرد را در خود جاي داده است و به ” بيژن يورت “ معروف است . گفته مي شود كه بجنورد قديمي در محل همان تپه قرار داشته كه اكنون ساربان محله ناميده مي شود .بناها و يادمان هاي تاريخيآرامگاه بابا توكل آرامگاه بابا توكل , مدفن يكي از شاعران قرن چهارم هجري است و در شمال شرقي شهرستان بجنورد قرار گرفته است . جاذبه هاي طبيعيچشمه بابا امان چشمه بابا امان در 11 كيلومتري شرق بجنورد به مشهد , به فاصله تقريبي 300 متر از جاده واقع شده است . آب اين چشمه, جزء دسته آب هاي سولفاته كلسيك و سديك است و مصرف آن صفراآور و ملين و تسهيل كننده اعمال گوارشي و دافع سموم است .چشمه بش قارداش چشمه بش قارداش در 8 كيلومتري جنوب بجنورد و در شرق جاده بجنورد به اسفراين , در فاصله تقريبي يك كيلومتري جاده واقع شده است . آب اين چشمه در رديف آب هاي بيكربناته كلسيك و سولفاته كلروره سرد به همراه سيليس و آهن مي باشد و در درمان اختلالات دستگاه گوارش , ياري رساندن به سوخت و ساز بدن و ارزش غذايي مؤثر است .اماکن زيارتي و مذهبي امامزاده سلطان سيد عباس اين آرامگاه در جنوب شهر بجنورد واقع است. اين امامزاده را برادر امام رضا (ع) مي دانند ودرمحل به نام ”معصوم زاده“ معروف است . اين بنا, در سال 1345 هـ .ش به طور كامل بازسازي شده است .

بقاع، آرامگاه ها و زيارتگاه هاي اصفهان

________________________________________________________

مقدمه به طور كلي آرامگاه به بنائي گفته مي شود كه يك يا چند شخصيت مذهبي و يا سياسي در آن دفن شده باشند. اين نوع بناها را به دو گروه مذهبي، زيارتي،‌ و مقبره هاي غيرمذهبي مي توان تقسيم كرد. مقبره هاي مذهبي در بيشتر شهرها و روستاها به امامزاده معروف شده اند و در مقايسه با ساير بناها غير از مساجد از احترام ويژه اي برخور دارند. در دوره اسلامي امامزاده ها بيش از ساير بناها مورد احترام و علاقه مسلمانان و به ويژه شيعيان بوده اند. امامزاده ها در طول زمان توسعه يافته و از يك آرامگاه معمولي به بناهاي نفيس و باشكوه تبديل شده اند. در اصفهان نيز امامزاده ها و بقاع متبرّكه سابقه اي طولاني و احترامي خاص داشته و ويژگيهاي منحصر به فرد و تزئينات باشكوه آنها مورد توجه پژوهشگران و محققين بوده است در اين قسمت امامزاده‌هاي مشهور و معروف اصفهان را معرفي مي كنيم. آرامگاه آقا حسين خوانساري (قبه العلماء)در مزارستان تخت فولاد و در ساحل جنوبي زاينده رود مزار مرحومين آقا حسين خوانساري فرزندش آقا جمال خوانساري و تعداد ديگري از علماء قرار دارد.آقا حسين و فرزندش از رجال و روحانيون برجسته عصر صفوي هستند كه به لحاظ تأليفات متعدد و تربيت شاگردان مستعد در جهان اسلام شهرت دارند. مخصوصاً آقا حسين در دربار شاه سليمان صفوي از نفوذ و احترام بسياري برخوردار بود و اكثر فضلا و روحانيون بزرگ آن عصر محضر درس اورا درك كرده اند.آرامگاه شامل بقعه و گنبدي بر آن است سردر آرامگاه با كاشيهاي خشت هفت رنگ به خط ثلث تزئين شده است. قسمت فوقاني كتيبه از بين رفته و به علت مرور زمان و عوامل جوي نابود شده است . بسياري از محققين عقيده دارند اين آخرين بقعه اي است كه در زمان صفويه بر روي آرامگاه يكي از دانشمندان ساخته شده است. در داخل بقعه تعداد ديگري از علماء و دانشمندان عصر صفويه و دوره هاي بعد به آرامش ابدي رسيده اند به همين جهت اين مجموعه به قبه العلماء نيز معروف است.نماي داخلي با تزئينات گچي به سبك صفويه تزئين شده و نماي خارجي گنبد و ديوارهاي بقعه با كاشي هاي زيبا و نفيس تزئين شده است. بازگشت آرامگاه خواجه نظام الملك (دارالبطيخ)در محله دارالبطيخ كه امروز محله احمد آباد است ، آرامگاه خواجه نظام الملك طوسي،‌ مرد بزرگ علم و ادب و سياست ايران در سالهاي 465 و 485 هجري قمري واقع شده است. آرامگاه خواجه در كنار قبور چند تن از شاهان سلجوقي قرار گرفته و به نظر بسياري از محققين و كارشناسان در گذشته بناي مناسبي نيز بر اين قبور وجود داشته است.در اين محل 8 قبر به چشم مي خورد كه اغلب داراي سنگ مرمر نفيس هستند. بر مدفن خواجه سنگ مرمرين بسيار زيبائي نصب است كه در اطراف آن كتيبه اي شامل آيه الكرسي و كلمات ديگر نوشته شده است.مزار ملكشاه سلجوقي نيز در همين محل قرار دارد. تركان خاتون همسر ملكشاه سلجوقي و فرزندان او مانند بركيارق و سلطان محمد و سلطان محمود نيز در اين محل مدفون هستند. بر سنگ هاي موجود در اين محل علاوه بر تاريخ هاي مربوط به زمان سلجوقي ،‌ برخي تواريخ از جمله 859 هجري قمري و 937 و 953 هجري قمري نوشته شده است.تا چند سال پيش چنار كهنسالي بر در ساختمان اين مجموعه آرامگاهي وجود داشت كه مردم اصفهان آن را با چنار دارالبطيخ مي گفتند. امروز از اين چنار اثري موجود نيست. بازگشتبقعه شهشهان در مجاورت مسجد جامع اصفهان و در محله شهشهان بقعه اي قرار دارد كه اساس ساختمان آن مربوط به زمان تيموريان است. ساختمان اين بقعه در زمان سلطان محمد بن بايسنقر نواده امير تيمور انجام گرفته است. اين بقعه آرامگاه شاه علاء الدين محمد از سادات و بزرگان اصفهان است كه در سال 850 هجري قمري به دستور شاهرخ تيموري به شهادت رسيده است. مورخين علت شهادت اين سيد جليل القدر را ناشي از علاقه اي مي دانند كه سلطان محمد بن بايسنقر به او داشته و نزاع دو شاهزاده تيموري و تسلط شاهرخ به اصفهان موجب خشم وي و كشته شدن اين مرد بزرگ مي شود.پس از مرگ شاهرخ و تسلط مجدد سلطان محمد به اصفهان به دستور وي در مدرسه و حسينيه شاه علاء الدين محمد بقعه اي بنا مي كنند و موقوفاتي نيز براي مزار او تعيين مي نمايند. به هرحال بقعه از داخل و خارج با گچبري و كاشيكاري تزئين شده و گنبد آن در اوائل حكومت پهلوي مرمت شده است.خطاط كتيبه اصلي بقعه محمود نقاش خوشنويس مشهور قرن نهم هجري است كه به خط ثلث گچبري شده ،‌ اشعار و عباراتي را نوشته و به شهادت شاه علاءالدين محمد اشاره كرده است.بر ديوار شرقي داخل بقعه شهشهان اشعاري به خط نستعليق سفيد نوشته شده است . بر ديوار شمالي داخل بقعه نيز كتيبه اي است كه با گچبري به خط ثلث سفيد بر زمينه قهوه اي و سبز و قرمز به تاريخ 1013 هجري قمري به وسيله صحيفي فارسي كتابت شده است. مفاد اين كتيبه به اقدامات بانوي نيكوكاري اشاره مي كند كه نام او خانم سلطان بوده است.همچنين عبارات اين كتيبه بيانگر تعميراتي است كه در زمان سلطنت شاه عباس اول صفوي در بقعه انجام گرفته است. بازگشتبقعه شيخ ابومسعود رازياز عماراتي كه به نام خانقاه شيخ ابومسعود رازي يا بقعه مسعوديه معروف بوده است امروز هر سردري قابل توجه و بسيار زيبا چيزي برجاي نمانده است. اين محل درگذشته هاي دور قبرستان عمومي اصفهان بوده و حافظ ابونعيم مورخ و محدث و دانشمند بزرگ نيز در همين محل به خاك سپرده شده است.(متوفي به سال 430 هجري قمري برابر با 1038 ميلادي).شيخ ابومسعود رازي از محدثين و دانشمندان نامدار قرن نهم هجري است كه پس از مرگ يك مجموعه شامل چهارسو و حمام و باغ بسيار بزرگي در كنار مزار او ساخته شد و به درب شيخ شهرت يافت. سردري كه اكنون باقيمانده و بيانگر معماري و خطاطي دوران آق قويونلوها است كتيبه اي است كه با كاشي مينائي تزئين شده و آنرا با شكوه و بسيار زيبا توصيف كرده است.اين كتيبه در دو سطر يكي به خط ثلث جلي به رنگ سفيد و ديگري به خط ثلث با حروف ريز طلائي برزمينه آبي نوشته شده است. اين كتيبه در زمان يعقوب فرزند اوزون حسن آق قويونلو نوشته شده و كاتب آن كمال الدين بن شهاب يزدي و تاريخ آن 895 هجري قمري است. به نظر بسياري از محققين و پژوهشگراني كه در باره معماري و كاشيكاري دوران ايلخاني بررسي كرده اند كاشيكاري اين سردر بعدها الهام بخش بسياري از كاشي كاران اصفهان بوده است. بازگشتبقعه ستي فاطمه و مقبره شاهزادگانيكي از اماكن مقدسه اصفهان ستي فاطمه است كه مردم اصفهان به آن اعتقاد دارند و مي گويند فاطمه صغري دختر حضرت موسي بن جعفر(ع) در اين محل مدفون است اما در كتب و منابعي كه امامزادگان را معرفي مي كنند نامي از آن ديده نمي شود.به هرحال، ساختمان صحن و بقعه ستي فاطمه به زمان صفويه مربوط مي شود. در داخل بقعه ستي فاطمه و در اطراف گنبد اشعاري با خط نستعليق سفيد بر زمينه لاجوردي به چشم مي خورد كه تاريخ آن 1242 هجري و زمان فتحعليشاه قاجار است. اشعار مزبور حاكي از آن است كه شخصي به نام محمد علي خان قبه اين آرامگاه را ساخته است.بقعه شاهزادگان، در ضلع جنوبي صحن ستي فاطمه قراردارد كه بناي آن در زمان شاه عباس دوم صفوي ساخته شد و داخل آن با گچبري و سطح بيرون آن با كاشيكاري تزئين شده است. در داخل بقعه كتيبه اي برجاي مانده كه قسمت هائي از آن از بين رفته است. در اين محل نوه هاي شاه اسماعيل اول مدفون هستند كه در سال 1041 هجري قمري به دست شاه صفي يكي از سلاطين بيرحم صفويه كشته شده اند. علاوه بر اين شاهزادگان كه در كودكي كشته شده اند،‌ فرزندان يكي از سرداران شاه عباس اول نيز در اين محل به خاك سپرده شده اند. بر روي قبور شاهزادگان سنگ هاي يكپارچه مرمري نفيس قرار دارند كه منقش به نقوش مختلف مي باشند. هركدام از اين سنگ ها داراي يك كتيبه در قسمت بالا و اشعاري در اطراف به خط نستعليق هستند.در ضلع جنوبي داخل بقعه شاهزادگان نيز بر يك قطعه سنگ مرمر بسيار شفاف كه به حالت عمودي در قسمت پائين ديوار نصب شده اشعاري نوشته شده است. يكي از سنگ قبرها تاريخ 1041 هجري قمري را برخود دارد و خوشنويس مشهور عصر صفويه محمدرضا امامي آن را نوشته است.

بیرجند سنگ نگاره هاي لاخ مزار كوچ

_______________________________________________________

مجموعه نگاره هاي لاخ مزار در روستاي بيرجند جزو معتبرترين اسناد تاريخي مربوط به جنوب خراسان به شمار مي آيد اين نگاره ها كه بر سطح صحره اي به رنگ سبز مايل به سياه و به ابعاد حدود 5*5 متر ايجاد شده انددوره طولاني پيش از تاريخ تا دوران متاخر اسلامي را در بر مي گيرند. مجموعه نگاره هاي لاخ مزار به 307 موري مي رسد كه شامل نقش انسان ،‌حيوان ،‌گياه ،‌علامت ونشانه ،‌كتيبه هاي پهلوي ،‌اشكاني ، ساساني ،‌كتيبه هاي عربي و كتيبه هاي فارسي مي شودردپاي حيوانات ماقبل تاريخ در بيرجندموقعيت : حد فاصل روستاهاي روشناوند و چه ندتوسط كارشناسان سازمان ميراث فرهنگي جنوب خراسان و تائيد مقامات علمي دانشگاه بيرجند ،‌ردپاي حيوانات عظيم البحثه مربوط به 30 تا 50 ميليون سال قبل به روي لايه هاي موسوم به فليش بر روي صخره هاي مربوط به دوران سوم زمين شناسي وبه صورت حفره هاي بيضي شككل مشاهده شده است. اين لايه هادر آغاز توسط لايه ديگر پوشيده شده و به صورت صخره در آمده ،‌ليكن با گذشت زمان عوامل فرسايشي باعث نمايان شدن آنها گرديده است. اين ردپا در سال 1377 كشف شده است.سنگ نگاره كال جنگالموقعيت : 34 كيلومتري جنوب غربي بيرجند دوره پارتيكال جنگال نام يكي از دره هاي عميق كوه ريچ از روستاهاي بخش خوسف مي باشد. در قلل نسبتا مرتفع كوه هاي اين دره بر روي سنگ هاي صيقلي پيكره ها و نوشته هايي به خط پهلوي اشكاني نقش بسته كه نشاني از زندگي با عظمت پيشينيان ما مي باشد. در ميان اين كتيبه تصوير جدال مرد پارتي با شير ديده مي شود. در اين صورت مرد جنگجو دست راست را به كمر زده و با دست چپ با شير مبارزه مي كند.صنايع دستيصنايع دستي موجود در شهر بيرجند و با شرايط زيستي و اقليمي منطقه نه تنها توانسته است در برابر شرايط طبيعي به حيات خود ادامه دهد بلكه فرم و نحوه قرارگيري روستاهاي حاشيه آن بيش از همه شامل : سفالگري ،‌رنگرزي ،‌ آهنگري ،‌مسگري ،‌حصير بافي ،‌سبد بافي ،‌نمد مالي ،‌زيلو بافي ،‌نوغانداري ،‌ريسندگي ،‌قالي بافي ،‌گليم بافي ،‌جاجيم بافي ،‌پلاس و دهها صنايع دستي ديگر مي باشد ،‌بايد توجه داشته باشيم كه هر يك از صنايع دستي فوق داراي مراحل خاص و نياز به مهارت زياد دارد.فرش بيرجند و روستاهاي اينن منطقه از لحاظ بافت ، طرح ،‌رنگ و غيره در نوع خود بي نظير و شهره عام و خاص است بطوري كه نقوش موجود در بافت هاي اين منطقه به مقدار زياد متنوع و گوناگون مي باشد . از قاليهاي بيرجند تعداد زيادي به يادگار مانده است كه در موزه فرش ايران و مجموعه آستان قدس رضوي نگهداري مي شود كه اكثرا بافت روستاي درخش بيرجند استسوغاتي بيرجنداز مهمترين محصولات و سوغات بيرجند مي توان به زعفران ،‌زرشك و بادام و عناب اشاره نمود.زعفران گياه زعفران به واسطه عطر ،‌طعم و رنگ زيباي خود در غذاها استفاده دارد و همزمان ، در صنعت به ويژه در رنگ آميزي پشم ، پوست چرم ، پارچه ، قلمكاري و نظاير اين ها نيز بكار مي رود. اين گياه خواص درماني چندي نظري نشاط آوري ، فرح بخشي ،‌تقويت حواس و قلب دارد. زعفران يكي از سوغاتي هاي ارزشمند است كه مسافران اين شهرستان با خود به ارمغان مي برند.زرشكدر حال حاضر زرشك يكي از اقلام مهم كشاورزي و سوغات منطقه را به خود اختصاص داده است. اين گياه خواص درماني دارد و از دير زمان در كشورهاي چين و ايران براي درمان بيماري ها استفاده مي گرديده است

بازارها 7

______________________________________________________

سراى سعديه (سراى سعدالسلطنه)، قزوين (قاجاريان) اين سرا که در خيابان امام خمينى قرار دارد، يکى از وسيع‌ترين و کامل‌ترين سراهاى قزوين است و توسط سعدالسلطنه، فرماندار قزوين در دورهٔ قاجار، ‌ بنا شده است. سراى سعديه ساختمانى است يک ‌طبقه با حياطى بسيار بزرگ که در اطراف آن حجره‌هايى ساخته‌اند. تاق‌هاى حجره‌ها يزدى‌بندى شده است. درِ اين سرا از شمال آن است و به خيابان امام خمينى باز مى‌شود. هشتى‌ بنا که پس از درِ ورودى قرار دارد، با آجر و کاشى تزئين شده و سقف يزدى‌بندى شده دارد. در ضلع‌هاى شرقى، ‌ غربى و جنوبى حياط اصلى نيز حياط‌هاى کوچک‌‌ترى وجود دارد که در اطراف آن‌ها نيز حجره‌هايى ساخته شده است. سراى شاهرودى، قزوين (قاجاريان) اين سرا که در غرب رودخانهٔ‌ شهر قزوين قرار دارد، زمانى حياط بيرونى خانهٔ مرحوم «حاج محمدحسن شاهرودي» بود که او آن را به سرايى تبديل کرد. آنچه باعث شهرت و اهميت اين سرا شده است، نقش اين سرا به عنوان پناهگاه مشروطه‌‌خواهان در زمان جنبش مشروطيت است. «حاج‌ محمدحسن بادکوبه‌اي» تاجرباشى روس که سمت شهبندرى دولت عثمانى را برعهده داشت، به واسطهٔ خويشاوندى با «حاج محمد حسين شاهرودي»، يکى از حجره‌هاى اين سرا را محل کار خود قرار داد و اين هنگامى بود که مليّون ايران عليه محمدعلى ميرزاى قاجار قيام کردند. در سال ۱۳۲۷ هجرى قمرى، گروهى از ميهن‌دوستان و مشروطه‌خواهان قزوين از بيم سواران قراچه‌داغى و سربازان سيلاخورى و فرماندار وقت به شهبندرى (يعنى همين سرا) پناهنده شدند و آن را پناهگاه خود قرار دادند. اکنون بخشى از اين سرا به خيابان مولوى افتاده و بقيهٔ آن به صورت پاساژى درآمده که محل بارفروشى است. سراى ضرابخانه، قزوين (صفويان) اين سرا در ميان بازار قزوين و نزديک به چهار سوق بزرگ قرار دارد و درِ شرقى آن به بازار بزازها گشوده مى‌شود. درِ جنوبى سرا به طرف بازار و نزديک به حمام جلودار قرار گرفته است. اين سرا که بنايى دو طبقه است و گويا محل ضرب سکه بوده است، پيش از جنگ جهانى اول، ‌ مرکز فعاليت تجارى بوده و در حال حاضر رونق چندانى ندارد. سراى گلشن، كرمان اين سرا در سمت چپ بازار اختيارى و در غرب مدرسهٔ گنجعلى‌خان واقع شده و دو طبقه مى‌باشد. طبقهٔ هم‌کف ۵۰ باب حجره و طبقهٔ اول ۳۷ باب حجره دارد. از فروردين‌ ماه ۱۳۷۰ سازمان ميراث فرهنگى کرمان با مشارکت حجره‌داران، اقدام به مرمت اساسى سرا کرده و حياتى نو به آن بخشيده است. علاوه بر کاروان‌سراهاى درون شهرى که اجمالاً مورد اشاره قرار گرفت در سطح استان کرمان کاروان‌سراهاى متعدد ديگرى نيز وجود دارد که اهم آن‌ها عبارتند از: - کاروان‌سراى سنگ نو در جادهٔ کرمان - سيرجان - کاروان‌سراى خانه سرخ در جادهٔ کرمان - سيرجان - کاروان‌سراى سورچ در جادهٔ کرمان - راور - کاروان‌سراى قلعه چشمه در جادهٔ بم - زاهدان - کاروان‌سراى چاه‌ کرو در جادهٔ کرمان - مشهد - کاروان‌سراى ماهان در جادهٔ کرمان - ماهان - کاروان‌سراى رباط دربند در جادهٔ کرمان - مشهد - کاروان‌سراى باغين در جادهٔ رفسنجان - کرمان - کاروان‌سراى خرگور در جادهٔ کرمان - سيرجان - کاروان‌سراى هروز‌آباد در جادهٔ کرمان - راور سراى گلشن، قزوين (قاجاريان) اين سرا در شمال خيابان اصلى قزوين قرار دارد و بانى آن «آقامحمد ارباب قزويني» و «حاجى‌ غلامحسين» مى‌باشند که هر دو از تاجران نامى قزوين بوده‌اند. اين سرا بنايى دو طبقه است و در دورهٔ‌ قاجار ساخته شده است. اکنون تعدادى از بازرگانان در اين سرا به دادوستد مشغول‌اند. طبقهٔ فوقانى آن براى مدتى محل شعبهٔ بانک استقراضى روس بود و بانک ملى ايران نيز مدتى آن را در اجاره داشت. سراى مشير (سراى هنر)، شيراز (زنديان) سراى مشير که آن را سراى گلشن هم مى‌گويند جنب بازار وکيل قرار دارد و از يادگارهاى مرحوم ميرزا ابوالحسن مشيرالملک است. چون کاشيکارى‌هاى زيبا و ريزه‌کارى‌هاى چوبى و شيشه‌هاى الوان درک‌هاى آن رو به انهدام بود، ‌ در سال ۱۳۴۸ تحت تعمير و مرمت قرار گرفت. درک‌هاى فرسوده و شکستهٔ آن نوسازى گرديد و حوضخانهٔ آن هم که از حيث کاشيکارى و مقرنس‌کارى بى‌نظير است به شکل چايخانه درآمد و اطاق‌هاى آن براى نمايش هنرهاى دستى و محلى فارس اختصاص يافت و به «سراى هنر» معروف شد. سراى وزير، قزوين (صفويان) اين بنا که در محوطهٔ بازارچهٔ وزير - روبه‌روى قيصريه - قرار گرفته است، بنايى دو طبقه است. طبقهٔ‌ پايين سرا حياطى وسيع دارد. در چهار جانب آن حجره‌هايى قرار دارند که لچکى‌هاى طاق‌نماى آن‌ها با آجربندى تزئين شده است. براى ورود به طبقهٔ بالا، در هر طرف، دو راه‌پله وجود دارد. حجره‌هاى طبقهٔ‌ بالا درهاى چوبى بسيار زيبايى دارند. از ويژگى‌هاى خاص اين سرا، لچکى‌هاى طبقهٔ‌ بالاى آن است که با کاشى‌هاى بسيار زيبايى به رنگ‌هاى سبز، زرد، ‌ لاجوردى و آبى با نقش‌هاى زيبايى مانند شکارگاه، خورشيد، پرندگان و گل‌وبوته تزئين شده است. كانون‌هاى مبادله، استان تهران همراه با توسعه و گسترش شهرنشينى، بازارهاى متعددى در سطح استان و تهران بزرگ شکل گرفته است. غير از بازارهاى سنتى، به ويژه بازار بزرگ تهران، بازارهاى جديد ديگرى نيز به شکل سنتى و به صورت پراکنده در بخش‌هاى مختلف شهر ايجاد شده است. با شکل‌گيرى فروشگاه‌هاى بزرگ زنجيره‌اى از قبيل سپه، اتکا، قدس، شهروند و رفاه، مجموعه‌اى از نيازهاى گوناگون مردم در اين فروشگاه‌ها برآورده مى‌شود. اين نوع مراکز مبادله، در نقاط مختلف شهر تهران، رى و کرج استقرار يافته‌اند : - فروشگاه‌هاى زنجيره‌اى رفاه داراى بخش‌هاى متعددى نظير بخش‌هاى عرضهٔ مواد خوراکى، ‌ مواد شوينده و پاک‌کننده، صنايع دستى، نوشت‌افزار و کتاب، پوشاک، اسباب‌بازى و کالاهاى ديگر است که تعدادى از آن‌ها در ميدان بهاران سعادت‌آباد، پونک، جلال‌ آل‌احمد، شهيد لواسانى، صادقيه، ‌‌ آزادگان، خيابان دماوند و خيابان آزادى شهر تهران استقرار يافته‌اند. - فروشگاه‌هاى قدس که به صورت مجموعهٔ‌ زنجيره‌اى عمل مى‌کنند و عرضه‌کنندهٔ کالاهاى گوناگونى مانند پوشاک، مواد غذايى، آرايشى، لوازم منزل، صوتى و ... هستند. - فروشگاه‌هاى قدس که به صورت مجموعهٔ‌ زنجيره‌اى عمل مى‌کنند و عرضه‌کنندهٔ کالاهاى گوناگونى مانند پوشاک، مواد غذايى، آرايشى، لوازم منزل، صوتى و ... هستند. مراکز عمدهٔ‌ خود اشتغالى شهر تهران عبارت‌اند از : لاله (پارک لاله)، المهدى (ضلع جنوبى ميدان آزادى، پارک المهدي)، نيروى هوايى (فلکه دوم نيروى هوايي)، ارم (واقع در مجتمع تفريحى ارم) و ميدان راه‌آهن. - فروشگاه‌هاى تعاونى شهر و روستا براى اولين بار و به شيوه نوين در سال ۱۳۳۸ با نام فردوسى با همکارى آلمان تأسيس شد. اين فروشگاه در سال ۱۳۵۲ به فروشگاه‌هاى زنجيره‌اى تبديل شد و پس از انقلاب، در زنجيرهٔ فروشگاه‌هاى تعاونى شهر و روستا قرار گرفت و در حال حاضر، زير نظر وزارت بازرگانى اداره مى‌شود و تعداد آن‌ها در تهران در حدود ۹۰ فروشگاه است. - بازارهاى ميوه و سبزى که در نواحى مختلف شهرى تهران برپا شده‌اند. از سال ۱۳۵۸ تاکنون هفت ميدان بزرگ و ۴۰ بازار روز در تهران ايجاد شده که هم توزيع سريع و بى‌واسطهٔ ميوه و سبزى را ميسر مى‌سازند و هم مواد غذايى را با بهايى ارزان‌تر و با حجم و تنوعى بيش‌تر در اختيار مصرف‌کنندگان قرار مى‌دهند. ديگر مراکز مبادلهٔ شهر تهران عبارت‌اند از: - مراکز خريد عتيقه : خيابان منوچهرى - مرکز خريد صنايع دستى : خيابان طالقانى و استاد نجات‌اللهى - مرکز خريد فرش : بازار بزرگ و خيابان فردوسي - مرکز خريد کتاب : روبه‌روى دانشگاه تهران - شهر کتاب : بهجت‌آباد و ... مجموعهٔ بازار تبريز، تبريز مجموعهٔ‌ بازار تبريز يکى از بازارهاى بزرگ تاريخى و زيباى ايران و خاورميانه است. عواملى مانند سبک معمارى بازار، آرايش مغازه‌ها، کثرت تيمچه‌ها، ‌ کاروان‌سراها، ‌ دالان‌ها، راسته‌ها و همچنين انواع مشاغل و حرفه‌ها، وجود تعداد بسيارى مدرسه و مسجد که عمدتاً از سابقهٔ تاريخى برخوردارند، اين بازار را به نمونهٔ عالى محيط تجارت، کسب و زندگى اسلامى و شرقى تبديل کرده است. در طول تاريخ تبريز، بازار اين شهر همواره مورد توجه تجار و جهانگردان ايرانى، عرب و اروپايى بوده است و آن را به دليل فراوانى ثروت و زيبايى معمارى‌اش ستوده‌اند. از اين شخصيت‌ها مى‌توان به مقدسى، ياقوت حموى، ذکريا محمد قزوينى، ابن بطوطه، حمداللّه مستوفى، اوليا چلبى ترک، مارکوپولو، اودريک، کلاويخو، آمبروسيوکنتارينى، جان کارت رايت، تاورنيه، شاردن و جملى کاررى اشاره کرد که به تفصيل مطالب ارزنده‌اى دربارهٔ بازار تبريز در سفرنامه‌هاى خود ذکر کرده‌اند. مجموعهٔ‌ بازار قزوين، قزوين (صفويان) مجموعهٔ بازار قزوين با معمارى جالب و قديمى خود، يکى از مکان‌هاى ديدنى شهر قزوين است که در حال حاضر، از آن چند اثر کوچک قديمى به جاى مانده است. در دورهٔ‌ صفويه، بازارها وسعت يافته‌اند، و هر بازار به صنفى خاص اختصاص داشته است. درگذر هر يک از اين بازارها مسجد، حمام، سراها، ‌ تيمچه‌ها و قيصريه‌اى وجود داشته است که از آن ميان، تيمچه‌ها مرکز تجارت و قيصريه محل صنعتگران بوده است. قيصريه قزوين با تاق‌هاى آجرى و ارتفاع بسيار زياد، از بخش‌هايى از بازار قزوين است که به جاى مانده است. اين بازار داراى چهار در مى‌باشد : درِ شمالى به تيمچهٔ سرباز؛ درِ جنوبى به تيمچهٔ سرپوشيده، درِ شرقى به سراى وزير، و درِ غربى به چهار سوق کوچکى متصل مى‌شود. بازارچهٔ سعدالسلطنه نيز که از خيابان امام خمينى قزوين تا ديوار شمالى مسجد نبى (ص) کشيده شده است، از باقى‌مانده‌هاى آثار قديمى بازار قزوين است و هشتيِ بسيار زيبايى دارد که به سراى سعدالسلطنه متصل مى‌گردد. هفته‌بازارها، استان گيلان اين بازارها که در روزهايى معين از هفته تشکيل مى‌شوند در بيشتر شهرهاى کوچک يا روستاهاى بزرگ برپا مى‌شوند. فروشندگان دوره‌گرد اين بازارها، کالاهاى خود را با خودروهاى موتورى در طول روزهاى هفته از محلى به محل ديگر حمل مى‌کنند. در اين بازارها، گروهى از فروشندگان، کالاهاى ساخته شدهٔ صنعتى يا کالاهاى معروف به شهرى را به مشتريان مى‌فروشند. در کنار اين بازارها، به تناسب محل، ‌ اغلب بازار دام نيز داير است. در اين بازارها، مى‌توان انواع دام‌هاى زنده و پرندگان زندهٔ محلى را در کنار محصولات ديگر تهيه کرد. مهم‌ترين بازارهاى هفتگى گيلان عبارت‌اند از: شنبه بازار در ماسال، لولمان، انزلى، لشت نشا، ‌ دهشال و لنگرود. يکشنبه بازار در صومعه‌سرا، گشت رودخان، خمام، پيربست، لولمان، کوچصفهان و رودسر. دوشنبه بازار در کپورچال، ضيابر، شفت، هندخاله، سنگر، خشکبيجار، آستانه، سياهکل و رحيم‌آباد. سه‌شنبه بازار در پره‌سو، فومن، لشت نشا و املش. چهارشنبه بازار در رضوان شهر، کسما، ‌ زيده، چوکام، پيربست، لولمان، کوچصفهان و لنگرود. پنج‌شنبه بازار در سيد شرفشاه، ‌ طاهرگوراب، نوخاله، شاقاجى، خشکبيجار، آستانه، سياهکل و کلاچاي. جمعه بازار در شاندرمن، گوراب رزميخ. بازار قديمى بروجرد، بروجرد مجموعهٔ‌ بازار قديمى «راستابازار» بروجرد که تا به امروز نيز باقى مانده ، يکى از مراکز تجارى و کسب و کار اقتصادى بروجرد است. مى‌توان نشانه‌هايى از برخى حرفه‌هاى قديمى بروجرد را در اين بازار سرپوشيده ديد. هر صنفى در يکى از راسته‌هاى اين بازار ، به فعاليت مشغول است. معمارى اين بازار نيز جالب توجه است. بازار ميرزا سيدرضا، خرم‌آباد بازار سرپوشيده يا کاروان‌سراى ميرزا سيدرضا در سال ۱۳۰۱ هجرى قمرى به هفت ميرزا سيدرضا که زادهٔ تفرش بود ، ‌ در خرم‌آباد ساخته شد. ميرزا سيدرضا ابتدا مستوفى حکومت بود و سپس به مقام نايب‌الحکومتى رسيد. اين بازار که سال‌ها مرکز دادوستد و فعاليت‌هاى اقتصادى شهرهاى اطراف خرم‌آباد نيز بود ، دو راسته دارد : راستهٔ شرقى شامل ۲۴ دهنه دکان ، و راستهٔ شمالى شامل ۱۶ دهنه دکان و محوطه و صحن بارانداز با ۲۴ دهنه دکان است. اين بازار ، هم اينک مرکز خريد و فروش طلا در شهر خرم‌آباد مى‌باشد.

بازارها 6

________________________________________________________

تيمچهٔ امين‌اقدس، تهران اين بنا در قرن سيزدهم هجرى قمرى، در عهد ناصرالدين‌ شاه قاجار ساخته شد و به نام امين (امينه) اقدس، يکى از همسران معروف ناصرالدين‌ شاه موسوم شد. اين تيمچه، شامل تيمچهٔ عظيم گنبد ضربى و يزدى‌بندى‌هاى محکم مزين به کاشى‌کارى است. بناى ياد شده در بازار تهران، پس از چهار سوق بزرگ قرار دارد. تيمچهٔ حاج‌آقا عبداللّه (عطارها)، كرمان اين تيمچه در سمت چپ بازار واقع شده و حجره‌هاى آن نقش انبار و کارگاه‌هاى عطارى بازار را دارند و از دو بخش تشکيل شده که بخش جلويى آن دو طبقه است و بخش دوم آن هم خانه‌‌اى است که به آن الحاق شده است. اين تيمچه بيش از ۱۵۰۰ سال قدمت دارد و مجموعاً ۲۷ حجره را در خود جاى داده است. تيمچهٔ صدراعظم، تهران اين تيمچه که در قرن سيزدهم هجرى قمرى، به همت ميرزا على خان اتابک صدراعظم ايران ساخته شد؛ داراى پوشش عظيم ضربى با حجره‌هاى دو طبقه است. تيمچهٔ علاءالدوله، تهران اين بنا در ميانهٔ‌ قرن سيزدهم هجرى قمرى به وسيله شخصى به نام علاءالدوله ساخته شده است و از ويژگى‌هاى معمارى تيمچه‌‌هاى بازارى ايران برخوردار است. تيمچهٔ قيصريه، تهران تيمچهٔ قيصريه در اواسط قرن سيزدهم هجرى قمرى و در زمان قاجاريه ساخته شده است. اين بناى معروف شامل سقف عظيم دو پوششى است و يزدى بندى‌هاى محکمى دارد که در بازار بزرگ و پس از بناى چهار سوق بزرگ واقع شده است. تيمچهٔ كتاب‌فروشان، تهران ساختمان تيمچهٔ کتاب‌فروشان، متعلق به قرن سيزدهم هجرى قمرى است. پوشش بزرگ ضربى، و يزدى‌بندى‌هاى آن چشم‌‌گير است. تيمچهٔ كوزه‌گرها، كرمان اين تيمچه که بزرگ‌تر از تيمچهٔ عطارها است و در جوار آن قرار گرفته، ‌ دو طبقه دارد. اين تيمچه در گذشته مرکز تجار يزدى بوده و در حال حاضر رونق سابق را ندارد و به انبار ريس (نخ قالى‌‌بافي)، پشم و پنبه تبديل شده است. در ورودى اين تيمچه بزرگ و چوبى است و طرح جالبى دارد. تيمچهٔ مظفريه، تبريز معروف‌ترين بخش بازار تبريز تيمچهٔ مظفريه است که در زمان وليعهدى مظفرالدين‌ ميرزاى قاجار به سال ۱۳۰۵ هجرى قمرى ساخته شد، بانى آن حاج شيخ محمد جعفر قزوينى از بازرگانان تبريز بوده است. با توجه به اينکه هر بناى نوبنيادى در تبريز اگر مورد توجه وليعهد وقت قرار مى‌گرفت، بايستى آن را به وليعهد پيشکش مى‌کردند، اين بازرگان کاردان نيز بنا را به نام مظفرالدين‌ ميرزا، مظفريه ناميد که مورد تحسين وليعهد قرار گرفت و از تصاحب و تملک آن خوددارى کرد. در حال حاضر تيمچهٔ مظفريه يکى از مراکز عمدهٔ تجارت و صدور فرش آذربايجان و ايران است و شهرتى جهانى دارد. اين تيمچه دو طبقه دارد که هر طبقهٔ آن ۲۶ حجره فرش فروشى را در خود جاى داده است. تيمچهٔ مهديه، تهران تيمچهٔ مهديه که در اواسط قرن سيزدهم هجرى قمرى ساخته شده، داراى سقف بزرگ ضربى و يزدى‌بندى‌هاى محکم و عالى است. تيمچه بازار خمين، خمين (صفويان، قاجاريان) اين تيمچه با سقفى گنبدى و در مکانى گود و به صورت هشت ضلعى احداث شده است. اين مکان تنها اثر بازمانده بازار قديم خمين است که جنس مصالح و سبک معمارى آن کاملاً منطبق بر بازارهاى قديمى ايران مى‌باشد. تيمچهٔ سرباز بناى دو طبقه تيمچهٔ سرباز در شمال قيصريه قرار دارد. درِ ورودى اين تيمچه داراى قوس کليل است. لچکى‌هاى طاق‌نماى حجره‌هاى آن با کاشى‌هاى زرد و صورتى که نمايشگر صحنه‌هاى شکار، گل‌وبوته و پرندگان‌اند، تزئين گرديده‌اند. درها نيز داراى اُرُسى‌هاى چوبى بسيار زيبايى مى‌باشند. تيمچهٔ سرپوشيده اين تيمچه در جنوب قيصريه قرار گرفته است و روى آن با سقفى پوشيده شده است. اين تيمچه بنايى است دو طبقه که حجره‌هاى آن محل کار بازرگانان و تاجران قزوين است. تيمچهٔ حاج‌سيدکاظم در ميان بازار، روبه‌روى راستهٔ سراج‌ها، تيمچهٔ سرپوشيدهٔ کوچکى قرار دارد که تعدادى از بازرگانان از جمله خودِ «حاج‌سيد‌کاظم چرم‌فروش» در آن تجارت مى‌کرده‌اند. هم‌اکنون، اين تيمچه مرکز چرم‌فروشى و بار فروشى است. تيمچهٔ رضوى اين تيمچه به سرمايهٔ «حاج سيدابوالقاسم رضوى اصفهاني» ساخته شده است. اين شخص تجارتخانهٔ خود را که در سراى سعادت بازار قزوين بود، به اينجا انتقال داده بود و انحصاراً از اين تيمچه استفاده مى‌کرد. اکنون اين تيمچه در دست بازماندگان اوست و به چوب‌فروشى تبديل شده است. تيمچهٔ درويش‌مهدى اين تيمچه در ميان چهارسوق بزرگ و حمام جلودار، و در برابر درِ جنوبى سراى ضرابخانه واقع شده است. اين تيمچه قبلاً جايگاه شاهين‌سازها بود، ولى در حال حاضر بار فروشى است. تيمچهٔ حاج‌محمدتقى اين تيمچه که بانى آن «حاج‌محمد‌تقى يزدي» بوده است، در بازار آهنگرها واقع شده است و در حال حاضر بارفروشى است. چهارسوق بزرگ، تهران چهارسوق بزرگ، ‌ يکى از قديمى‌ترين بناهاى تهران است که در بازار اصلى شهر تهران و در اواسط قرن سيزدهم هجرى قمرى، پس از انتخاب اين شهر به پايتختى ايران، ساخته شد. چهارسوق گنجعلى‌خان، كرمان محل تقاطع دو راسته بازار را «چهارسوق» مى‌گويند. در گذشته اين مکان مهم‌ترين نقطهٔ شهر محسوب مى‌شده و نقش چهار راه ‌اصلى شهر را ايفا مى‌کرده است. چهار سوق مذکور جزئى از مجموعهٔ گنجعلى‌خان است. نماى داخلى گنبد اين چهارسوق با گچ‌برى‌هاى جالب و نقاشى‌هاى زيباى عصر صفوى (۱۰۳۴-۱۰۰۵ هـ.ق) همراه با چهرهٔ شهروندان مهم آن دوره به تصوير درآمده است. نقاشى‌هاى مذکور با رنگ روغن ترسيم گرديده و عليرغم گذشت بيش از چهارصد سال هنوز زيبايى خود را حفظ کرده‌‌اند. گنبد چهارسوق در زمان ساخت مرتفع‌ترين گنبد شهر به شمار مى‌‌‌آمده است. نورگيرهايى که در اطراف گنبد تعبيه شده، ‌ روشنايى لازم را تأمين مى‌کنند. اين چهارسوق در تابستان هواى خنک و مطبوعى دارد و همواره در اين قسمت باد مى‌وزد. راسته بازار، تبريز شايد بزرگ‌ترين و کامل‌ترين بازار تبريز از نظر تنوع اصناف و اجناس، راسته بازار باشد. در اين بازار، سراى حاج حسين ميانه، حاج سيد کهنه، سراى کمپانى، سراى خان، سراى دو درى ميانه، دو درى مد قالچى، سراى کچه چى‌لر، سراى در عباسى، سراى ميرزا جليل، تيمچهٔ حاج شيخ اول، حاج شيخ دوم، حاج شيخ سوم، تيمچهٔ حاج تقى، حاج محمدقلى، حاج صفر على، تيمچهٔ جعفريه، بازار قيزبستى، بازار شريف العلما، بازار کفاشان، بازار سراجان، کلاهدوزان، پنبه‌فروشان و دلاله‌زن کوچک قرار دارند يا به آن‌ها مربوط مى‌شوند. راسته بازار كهنه، قم اين راسته بازار آثار و مجموعه‌هاى زير را در بر گرفته است: - سردر مدرسه رضويه که به عصر صفوى تعلق دارد و بازمانده يکى از کهن‌ترين مدارس قم است. سنگ‌نبشته‌اى با تاريخ ۱۰۹۴ ه-.ق در طاقنماى جبهه شرقى که رو به بازار کهنه باز مى‌شود، هنوز هم قابل رؤيت و مشاهده است. - مسجد صابونى‌ها با پلانى مربع و فرمى چهار طاقى که دسترسى بدان از طريق راسته بازار کهنه ميسر است. - مسجد چهلستون ميدان کهنه (معروف به مسجد منار) از آثار عصر قاجار مى‌باشد که با تک منارى ارزشمند با بن مايه‌هاى سلجوقى که در عصر زنديه نوسازى گرديده است مشهود است. - ايوان و منارهاى بازمانده از مدرسه غياثيه (معروف به پامنار) در نزديکى ميدان کهنه متعلق به دورهٔ سلجوقى - تيمورى با کتبيه‌اى با تاريخ ۸۳۰ ه-.ق در تاج منار. راسته بازار نو، قم اين راسته بازار نيز آثار زير را در بر گرفته است: ـ تيمچه بزرگ قم که با تاريخ ۱۳۰۱ هـ.ق به شماره ۱۹۰۲ در فهرست آثار ملى ثبت شده است. ـ سراهاى پيرامون راسته بازار نو که در پيوند کالبدى با مجموعه بازار قرار دارند. اهم اين سراها عبارتند از: سراى صدراعظم، سراى همدانيه، سراى حاج عسگر‌خان، سراى شين، ‌ سراى حاج عباسقلي. ـ حمام حاج عسگرخان که دسترسى آن از سوى راسته بازار نو است و به عصر قاجار تعلق دارد. فرم طاق بازار کهنه و نو پوشش رومى با مصالح آجر و خشت با اندود گچ است، با اين تفاوت که سقف بازار نو به دليل متأخرتر بودن ارتفاع بيش‌ترى دارد. عمده مصالح به کار رفته در بناهاى پيرامونى راسته بازار با آجر و با تزئينات گچى است. روز‌بازار و هفته‌بازارها، استان گلستان در سطح استان در روزهاى معينى از هفته، ‌ روز بازارهايى تشکيل مى‌شود که علاوه بر ارائه محصولات متنوع بومى و غيربومى بويژه محصولات صنايع دستى، به لحاظ سياحتى نيز از اماکن زيبا و جذاب استان محسوب مى‌شوند. اهم اين بازارها عبارتند از : - پنج‌شنبه بازار آق‌قلا که در مرکز شهر آق‌قلا قرار دارد. در اين بازار انواع کالاها و توليدات صنايع روستايى عرضه مى‌شود. - دوشنبه بازار ترکمن که بخشى از بازار قديمى ترکمن‌ها محسوب مى‌شود و در ابتداى ورودى شهر تشکيل مى‌گردد و محل عرضه انواع کالاها و توليدات صنايع روستايى است. - جمعه بازار گرگان که در روزهاى جمعه تشکيل مى‌شود و دستفروش‌ها و توزيع‌کنندگان، ‌ اجناس خود را در اين محل به معرض فروش مى‌‌گذارند. اين روز بازار در خيابان امامزاده عبداللّه شهر گرگان تشکيل مى‌شود. - جمعه بازار گنبد که محل تجمع دستفروش‌ها و توزيع‌کننده‌هاى اجناس و انواع کالاهاست و در ابتداى ورودى شهر گنبد در روزهاى جمعه تشکيل مى‌شود. روزبازارها و هفته‌بازارها، استان گيلان در بازارهاى روز رشت، انزلى، لاهيجان، فومن و شهرهاى ديگر، هميشه محصولات غذايى تازه در اختيار مشترى قرار دارد. بازديد از اين بازارها، ساعت‌ها گردشگران را سرگرم مى‌کند. بيشتر زنان روستايى براى فروش محصولات روستايى در اين بازار حاضر مى‌شوند. سراى حاجى‌رضا، قزوين (قاجاريان) سراى حاجى‌رضا بنايى بسيار عالى و وسيع است که حياطى بزرگ دارد. بناى دو طبقهٔ آن در دو اشکوب ساخته شده و به وسيلهٔ‌ تاق‌هاى زيبايى به صورت يک تيمچه درآمده است. در گذشته، اين سرا محل دادوستد بازرگانان تبريزى و قفقازى بود و از سراهاى معمور به شمار مى‌رفت. ولى اکنون به حال نيمه‌‌متروک درآمده است. در شمال اين سرا، محوطهٔ شترخان و جايگاه بارانداز جاى گرفته است که درِ آن به بازارچهٔ وزير باز مى‌شود. اين محوطه، درِ کوچکى هم از درون سرا دارد. اکنون از حجره‌هاى اين سرا به عنوان انبار استفاده مى‌شود. سراى رضوى، قزوين (قاجاريان) اين سرا که در جنوب قيصريه واقع شده است، بنايى دو طبقه است که سه درِ ورودى دارد. يکى از اين درها به بازارچهٔ وزير، ديگرى به قيصريه و سومى به بازار بزازها گشوده مى‌شود. در همهٔ حجره‌هاى اين سرا فعاليت بازرگانى انجام مى‌شود. اين بنا از آثار دورهٔ قاجار است. برخى نيز اعتقاد دارند که اين بنا از آثار دورهٔ صفويه مى‌باشد.

بازارها 5

________________________________________________________

بازار همدان، همدان
مجموعهٔ بازار همدان که در محدودهٔ خيابان‌هاى باباطاهر، اکباتان و شهدا قرار دارد، عمدتاً به دورهٔ قاجاريه مربوط مى‌شود. اين بازار داراى ۳۰ راسته است و هر راسته به صنف و حرفه‌اى خاص تعلق دارد. از جمله بازار زرگرها، قصاب‌ها، مسگرها، قنادها و نظاير آن.
از مجموع راسته‌هاى موجود در بازار همدان به غير از راسته‌هاى مسجد جامع، قصاب‌ها، قنادها، نخودبريزها، حلبى‌سازها، صحاف‌خانه، کفش‌دوزها، حلاج‌خانه و سمسارها، بقيهٔ راسته بازارها بدون سقف است. سقف تعدادى از راسته‌‌هاى مسقف، فلزى و جديد است و بازارهايى که فعلاً سقف ندارند در گذشته داراى سقف بوده‌اند.
در اين مجموعه حدود ۲۴ سرا وجود دارد که نمايانگر رونق اقتصادى همدان در دوره‌هاى گذشته است که به مرور زمان آسيب‌هايى ديده‌اند و بعضى از راسته‌ها هم صدماتى ديده‌‌اند. راسته‌هاى بازار همدان عبارت‌اند از: راستهٔ بازار زرگرها، صندوق‌سازها، مسجد جامع، چلنگرها، قصاب‌ها، قنادها، مسگرها، شيشه‌فروش‌ها، قبله، پيامبر، نخودبريزها، حلبى‌سازها، صحاف‌خانه، علاقبندها، کفش‌دوزها، کفش‌دوزهاى بزرگ، موتاب‌‌خانه، فلسطين، حسين‌خانى، حاج‌فضل‌‌اللّه، گلشن، دباغخانه، آهک‌فروش‌ها، حلاج‌ها، سمسارخانه، شاه‌زاده حسين، کهنه‌فروش‌ها، کاه‌فروش‌ها و سرپل گذر.

بازار و مجموعهٔ وكيل، كرمان
در انتهاى بازار اختيارى، بازار و مجموعهٔ وکيل قرار گرفته است. محمد اسماعيل خان وکيل‌ الملک و پسرش اين مجموعهٔ بزرگ را که شامل کاروان‌سرا، بازار، حمام و مسجد است از خود به يادگار گذاشتند و هنوز هم به نام وکيل خوانده مى‌شود. بازار آن از زيباترين بازارهاست. بازار وکيل مطابق الگوى بازارهاى ايرانى دراز و کشيده ساخته شده و هر صنفى در بخش خاصى از آن قرار دارد.

بازار وكيل شيراز، شيراز (زنديان)
اين بازار که در محلهٔ «درب شاهزاده» جنب مسجد جامع وکيل واقع شده، ‌ مشتمل بر يک رشته حجره‌هاى شمالى - جنوبى و يک رشته شرقى - غربى است که در وسط بازار به خاطر يک «چهارسويي» (چهارسوق) بلند و بزرگ و وسيع بر يکديگر عمود شده و پنج در بزرگ دارند.
راستهٔ شمالى - جنوبى بازار از دو جناح ترکيب شده و در هر جناح، ۴۱ زوج مغازهٔ وسيع ساخته‌اند. در مشرق و مغرب جناح شمالى آن، کاروان‌سراهاى روغنى، احمد، گمرک و ضرابخانه ساخته شده است که هر يک از آن‌ها، حجره‌هاى متعدد دارند.
راستهٔ شرقى - غربى نيز داراى دو جناح است که جناح شرقى آن با ۱۹ زوج مغازه «بازار علاقه‌بندان» و جناح غربى آن با ۱۰ زوج مغازه «بازار ترکش‌دوزها» ناميده مى‌شود. به موازات بازار ترکش‌دوزها، بازارى ديگر به نام «بازار شمشيرگرها» وجود دارد که اين بازار نيز داراى ۱۱ زوج مغازه است. در بازار شمشيرگرها، سراى ديگرى وجود داشته که آن را «کاروان‌سراى فيل» مى‌ناميده‌اند. از ويژگى‌هاى اين بازار، مى‌توان به زيبايى و معمارى خيره‌کننده، عرض زياد، وسعت و تاق‌‌هاى ضربى مرتفع آن (با ارتفاعى متجاوز از ۱۰ متر) که به منظور تهويه هوا ساخته شده است، اشاره کرد. اين تاق‌هاى ضربى، ‌ هواى بازار را در زمستان گرم و در تابستان خنک نگه مى‌دارند. افزون بر اين، دريچه‌هايى که در زير سقف آن‌ها ساخته شده است هوا و نور کافى بازار را تأمين مى‌کنند.
در چهار سوق بازار وکيل، روى يک «هشتي» بزرگ، تاق ضربى بسيار وسيع و مرتفعى ساخته‌اند که از شاهکارهاى معمارى به شمار مى‌رود و با اينکه تاکنون متجاوز از دويست سال از عمر آن مى‌گذرد، کوچک‌ترين شکافى بر نداشته است.
در حال حاضر، بازار وکيل شهر شيراز بر اثر امتداد خيابان کريمخان زند به دو قسمت تقسيم شده است.

بازار يزد، يزد
اين مجموعه که ستون فقرات شهر قديمى يزد را تشکيل مى‌دهد، در دوران پهلوى با احداث خيابان شاه (خيابان قيام فعلي) به دو نيم شد و برخى از فضاهاى اصلى آن، مانند بازار ارسى دوزها، بازار محمدعلى خان و بازار پنجعلى تخريب شد.

نيمهٔ شمالى بازار در حال حاضر از رونق اقتصادى بيشترى برخوردار است. عمده‌ترين کالاهاى مورد معامله، پارچه و شيرينى‌هاى يزدى، طلا و فرش است. قيصريه که حد فاصل ميدان و مدرسهٔ خان قرار دارد، از لحاظ معمارى نسبت به ساير بازارها از انتظام فضايى بهترى برخوردار است و با دو در چوبى که داراى ارزش هنرى هستند، بسته مى‌شود. در اين بازار، اکنون پارچه‌هاى يزدى عرضه مى‌شود.
قديمى‌ترين بخش بازار يزد، بازار حاجى قنبر است که از قرن نهم هجرى به يادگار مانده و جزيى از مجموعهٔ فرهنگى - تاريخى اميرچخماق است. در قرن سيزدهم هجرى بر سر در اين بازار تکيه‌اى زيبا و بلند به شيوهٔ ديگر تکيه‌ها و حسينيه‌هاى يزد ساخته شد که يکى از معرفه‌هاى شهر يزد است. عمده‌ تزئين‌هاى آن از کاشى معقلى است.
از کارگاه‌هاى توليدى بازار مى‌توان به کارگاه مازارى (محل ساييدن برگ حنا، رنگ طبيعي)، ‌ کارگاه حلوايى (محل تبديل کنجد به حلواارده)، کارگاه رنگرزى (محل رنگ‌آميزى الياف نخى و پشمي) نام برد که هر يک، بنا به اقتضاى نوع فعاليت از معمارى ويژه‌اى برخوردارند.
قسمت‌هاى مختلف بازار يزد عبارتست از:
بازارخان، بازار زرگرى، بازار پنجه على، بازار قيصريه، بازار عَلاقبندى، بازار کاشيگرى، بازار چيت‌سازى، بازار ملااسمعيل، بازار افشار، بازار حاجى قنبر، بازار محمدعلى خان، بازار جعفرخان، بازار صدرى‌ (شاهزاده فاضل)، بازار دروازهٔ مهريز، بازار مسگرى و بازار نخود بريزي.
ساير شهرهاى استان يزد نيز بازارهاى مخصوص و جالب توجه دارند.

بازارهاى روز، استان مازندران
در شهرهاى مازندران علاوه بر بازارهاى دائمى، بازارهاى ديگرى نيز در يکى از روزهاى هفته تشکيل مى‌شوند که به بازارهاى محلى معروف‌اند.
مهم‌ترين بازارهاى موقت محلى از قرار زير است:
شنبه بازار در خرم‌آباد تنکابن. يکشنبه بازار در شهر کياکلا از توابع قائم‌شهر. جمعه بازار در شهر اميرکلا از توابع بابل. سه‌شنبه بازار در آمل.

بازارهاى قديمى، استان يزد
در يزد دو نوع بازار سرپوشيده که براساس اصول معمارى و شهرسازى سنتى شکل گرفته است، ‌ وجود دارد‌:
بازارچه‌ها معمولاً در مرکز محله‌هاى قديمى شهر قرار گرفته و در جهت پاسخ‌‌گويى به نيازهاى روزمرهٔ مردم طراحى شده‌اند. به عبارتى، مقياس فعاليت آن‌ها محله است. نانوايى، قصابى، ميوه‌فروشى، يک يا چند کارگاه کوچک توليدى، حسينيه، مسجد و آب‌انبار مجموعهٔ يک بازارچه را تشکيل مى‌دهند. بازارچهٔ کوشک‌نو، بازارچهٔ شاه ابوالقاسم (شهاب‌الدين قاسم طراز)، بازارچهٔ غلامعلى خراسانى، بازارچهٔ هاشم‌خان، بازارچهٔ پشت باغ در محلهٔ خلف باغ، بازارچهٔ محلهٔ تَل نمونه‌هايى از بازارچه‌هاى يزد محسوب مى‌شوند.
بازارهاى يزد مجموعهٔ‌ معمارى گسترده‌اى است که در جنوب برج و باروى شهر واقع شده و چندين راسته بازار، تيمچه، سرا، مسجد، ميدان، حسينيه، مدرسه، آب‌‌انبار، لَرد، کاروان‌سرا و کارگاه توليدى را در خود جاى داده است و در مقياس منطقه‌اى و تا حدودى ملى عمل مى‌‌کند.

بازارهاى قديمى، زنجان
يکى ديگر از آثار تاريخى استان زنجان، مجموعهٔ تاريخى بازار زنجان است که از نظر غناى اقتصادى، فرهنگى و مذهبى، يکى از جالب‌ترين مجموعه‌هاى تاريخى - تجارى ايران به شمار مى‌رود.
بازار زنجان در قلب بافت قديمى شهر و در راستاى راه‌هاى ورودى آن قرار گرفته است و از دو قسمت بازار بالا و بازار پايين تشکيل مى‌شود.
نخستين مستشرقى که بازار زنجان را در سفرنامهٔ‌ خود توصيف کرده، «پرنس آلکسيس سولتيکف» روسى است که در سال ۱۲۱۶ هجرى قمرى از بازار زنجان ديدار کرده است.
به استناد بررسى سبک معمارى و متن‌هاى تاريخى موجود، به نظر مى‌رسد که بازار زنجان در حدود سال ۱۲۰۵ هجرى قمرى، در دورهٔ حکومت آغامحمدخان قاجار ساخته شده و در زمان فتحعلى‌‌شاه، در سال ۱۲۱۳ هجرى قمرى کامل شده است. به مرور زمان کاروان‌سراها، گرمابه‌ها، مسجدها و راسته‌ها در اطراف آن شکل گرفته‌‌اند؛ به طورى که در سال ۱۳۲۴، همزمان با سلطنت محمدعلى‌شاه قاجار، به مجموعهٔ کاملى تبديل شده بوده است.
در قسمت پايين بازار، علاوه بر دادوستد توليدات محلى، از طريق دو باب کاروان‌سرا محصولات روستاها و قصبه‌‌هاى اطراف زنجان نيز به فروش مى‌رسد. کما‌ اين که پيش از توسعهٔ راه‌ها و ورود خودروهاى سبک و سنگين موتورى، تا سال‌‌هاى اخير نيز بازارى زنده و فعال بود. امروزه اين بازار به انبار کالاهاى وارداتى تبديل شده است. از کاروان‌سراهاى اين بازار سراى ملک و سراى گلشن را مى‌‌توان نام برد که هر دو، در سال ۱۳۴۵ هجرى قمرى بازسازى و مرمت گرديده‌اند. در اين مجموعه، دو مسجد به نام‌هاى آقاشيخ‌فياض و ميرزايى و هم‌چنين دو گرمابه به نام‌هاى بلورى و معينى احداث گرديده‌اند و مورد استفاده قرار مى‌‌گيرند.
قسمت بالاى بازار، از مجموعهٔ بازارهاى قيصريه، بزازها، حجت‌الاسلام، امام‌زاده و عبدالعلى‌بيگ تشکيل شده است. اين بازار که از نظر توليد و عرضهٔ‌ کالا و خدمات جنبى و وابسته بسيار متنوع است و مهم‌ترين مرکز اقتصادى و تجارى شهر محسوب مى‌شود، به هشت راستهٔ زرگرها، بزازها، کفاش‌ها، سرّاج‌ها، کلاه‌دوزها، صندوق‌سازها، رنگرزها، ميوه‌فروش‌ها و جگرپزها تقسيم شده است. اين تقسيم‌بندى و انسجامِ معقول و منطقى، ‌ از نظر حفظ حقوق صنفى و کنترل قيمت کالاهاى عرضه‌شده حايز اهميت است و افکار بلند طراحان و بانيان آن را نشان مى‌دهد.
در اين مجموعه نيز پنج مسجد به نام‌هاى چهل‌ستون، آقاسيدفتح‌اللّه، جامع، حجت‌الاسلام و ملار جاى گرفته است.
اين مجموعه بازار با ۵۶ راه ورودى اصلى و فرعى (کوچه) به شبکهٔ ارتباطى کل شهر راه دارد. اين مجموعه ۹۴۰ باب مغازه دارد و جايگاه فعاليت‌ ده‌ها نوع شغل، اعم از توليدى و خدماتى است.
بازار زنجان، از نظر فعاليت اقتصادى، واحد بسيار پيچيده‌اى است که با دارا بودن انواع تجارتخانه‌‌ها و افزايش مداوم سرمايه، به عنوان يک مرکز عمدهٔ‌ تجارى، پيوسته در حال تکامل و گسترش است. توسعهٔ اقتصادى روزافزون اين بازار، کاربريِ واحدهاى مسکونى پيرامون آن را به واحدهاى تجارى تغيير داده است که در صورت عدم ساماندهى، ادامهٔ آن به ارزش‌هاى تاريخى، فيزيکى و کالبدى اين بازار، آسيب‌هاى جبران‌ناپذيرى وارد خواهد ساخت.
مجموعهٔ بازار زنجان در زمينى به مساحت ۱۵ هکتار احداث شده است که ۵ هکتار آن به فعاليت اقتصادى، ۷ هکتار آن براى سکونت، ۱ هکتار آن جهت اماکن عام‌المنفعه و ۲ هکتار ديگر آن براى شبکهٔ‌ ارتباطى اختصاص يافته است.
اين مجموعه، از قديم‌الايام، محل مناسبى براى برخورد آراء و افکار اجتماعى بوده و از نظر حفظ آداب و سنن م
لى و مذهبى، نقش تعيين‌کننده‌اى را ايفا کرده است. از آنجا که شهر زنجان تابستان‌هاى گرم، زمستان‌هاى سرد و پربرف و بهار و پاييزى ناآرام دارد، ‌ کالبد و پوشش سقفى بازار طورى طراحى گرديده است که در داخل آن، تغييرات هواى بيرون احساس نمى‌شود. مجموعهٔ بازار زنجان به عنوان يک کانون مهم تجارى، تاريخى، فرهنگى و با توجه به ويژگى‌هاى معمارى و هنرى آن، پيوسته مورد توجه بازديدکنندگان از اين شهر است.
اين بازار به علت ارزش‌هاى فرهنگى و قدمت تاريخى آن به شمارهٔ ۱/۴۴، در فهرست آثار تاريخى ايران به ثبت رسيده است و به همين لحاظ، ضوابط اختصاصى حفاظتى در آن برقرار گرديده است.
بازارهاى قديمى، استان همدان
براساس مدارک تاريخى، بازارها قدمتى ديرينه دارند و از دوران مادها بازارهاى بسيار مختلفى مانند بازار زرگرها، بازار بازرگانان، بازار پارچه‌فروشان وجود داشته است.
در مورد بازارهاى استان همدان اطلاعاتى در دست است که مشخص مى‌کند از همان ابتدا با توجه به حرفه‌ها و پيشه‌هاى گوناگون، راسته و بازارهاى مختلفى به وجود آمده است.

از آنجا که منطقهٔ‌ همدان و شهر قديمى آن در مسير کاروان‌هاى تجارى و حتى زيارتى بود، بازارها نيز از اهميت زيادى برخوردار شدند که مهم‌ترين آن‌ها را شرح مى‌دهيم:

پنجشنبه‌بازار ميناب، ميناب

يکى از فضاهاى ديدنى و مهم شهر ميناب که با فعاليت اقتصادى مردم، به خصوص زنان درآميخته، پنجشنبه‌بازار ميناب است. در اين روز بيش‌تر، کالاهايى مانند صنايع دستى محلى که توسط زنان تهيه شده‌اند، به بازار عرضه مى‌گردند. اين ساخته‌ها، کار هنرمندان اطراف شهر ميناب است.

بازارها 4

_______________________________________________________

بازار قديمى گرگان، گرگان اين بازار به بازار «نعلبندان» معروف است و در داخل بافت قديم شهر گرگان - بعد از ميدان شهردارى - قرار دارد. در بافت قديم گرگان، ابنيهٔ تاريخى - مذهبى، آب‌‌انبارها، کاروانسراها و تيمچه نيز وجود دارد. بازار قديمى گرگان در روزگاران گذشته از جمله مراکز مهم داد و ستد کالا، توزيع و نشر افکار و عقايد فرهنگى - اجتماعى بوده است. اين بازار اگرچه در اثر گذشت زمان و عوامل اقتصادى، ‌ اجتماعى و فرهنگى تحول يافته، معهذا امروزه نيز به عنوان مرکز کالبد اصلى شهر، ‌ محل داد و ستد کالا و تجمع فروشندگان و خريداران کالا مى‌باشد. لازم به ذکر است که در سال‌هاى اخير، توسعه و گسترش بى‌رويه فضاهاى شهرى و شهرسازى به بافت قديمى شهر، به محلات و فضاهاى موجود آن آسيب رسانده و موجب تغييراتى در چهرهٔ اصلى بافت قديم شده است. بازار قديمى گرگان که قدمتى ديرينه دارد، از نظر سبک معمارى و راسته‌هاى مربوطه، يکى از زيباترين بازارهاى استان منطقهٔ‌ شمال ايران محسوب مى‌شود. اين بازار يکى از مراکز مهم عرضه انواع محصولات بومى و غيربومى است و محصولات مهم صنايع دستى آن، به ويژه دستبافت‌هاى ترکمنى معروفيت خاصى دارد. بازار قلعه (محمود)، كرمان بازار قلعه محمود که اولين بخش از بازار شمالى - جنوبى کرمان است در جنوبى‌ترين بخش آن واقع شده است. نقطهٔ شروع آن زاويهٔ راست تقاطع خيابان پيروزى به خيابان مطهرى يعنى محل سابق دروازهٔ ريگ‌آباد است که به خيابان امام خمينى، روبروى بازار ميدان قلعه ختم مى‌شود. طول اين بازار حدود ۵۰۰ متر است و اکثر مغازه‌هاى آن به نسبت بازارهاى ديگر کرمان از سرمايه و رونق کمترى برخوردار مى‌باشد. در گذشته اين بازار از اهميت بيشترى برخوردار بود. هنوز هم آهنگرى‌هايى به سبک قديم در اين بخش از بازار به چشم مى‌خورد. بازار قم، قم بازار قديمى قم از دو بخش راسته بازار کهنه و راسته بازار نو تشکيل شده است. راسته بازار کهنه در جوار محله عربستان که هسته اوليه شهر اسلامى قم محسوب مى‌شود، واقع شده است. راسته بازار کهنه به همراه بناهاى واجد ارزش پيرامون در شرق خيابان طالقانى از محدوده پامنار آغاز و به سمت شمال امتداد مى‌يابد. راسته بازار نو نيز در ادامه اين مسير به سمت شمال تا سه راهى بازار (تقاطع خيابان ارم - طالقاني) ادامه دارد. راسته بازار کهنه، ‌سراى درودگران و نجاران سنتى شهر قم محسوب مى‌شود و راسته بازار نو محل کسب بازاريان از صنوف گوناگون است. بناهاى مذهبى پيرامونى نيز غالباً فعال بوده و جهت انجام فرايض دينى مورد استفاده قرار مى‌گيرد. مجموعه راسته بازار قم با اندود گچى سفيد فاقد تزئين خاص است، ‌ ليکن سراهاى پيرامون راسته بازار اغلب با آجرکارى‌هاى شکيل، ستون‌ها و نيم‌ستون‌هاى سنگى تزئين يافته‌اند. برخى از بناهاى مجموعه بازار نيز قدمت سلجوقى - ايلخانى دارد و با استامپ‌هاى گچى اين عصر زينت يافته‌اند. راسته بازار کهنه و نو در مالکيت اشخاص حقيقى و حقوقى است، با اين توضيح که بخش اعظم سراها و مدارس مجموعه بازار موقوفه است. افراد متعددى (برخى با مجوز و برخى بدون مجوز) در آن مشغول به کسب و کارند. مجموعه بازار کهنه و نو در طى سال ۵۴ به وسيله هيئت تعيين حريم و بافت شهرستان قم تعيين حريم و ضوابط گرديد، ليکن به جهت عدم مصوب بودن حرايم مذکور و بى‌توجهى مسئولين شهرى و شهردارى‌ها، از تاريخ فوق تاکنون در راسته بازارهاى مزبور، برخى دگرگونى‌ها رخ داده است. قدمت و استخوان‌بندى بازار کهنه و بناهاى همجوار راسته مذکور به پيش از عصر صفوى مربوط است، ليکن بافت معمارى راسته بازار نو و تيمچه‌ها و سراهاى جانبى آن اغلب به عصر صفوى - قاجار متعلق است. بازار قيصريهٔ لار، لار (صفويان) اين بازار که در شهر قديم لار قرار دارد، در زمان شاه‌عباس صفوى ساخته شده است. بازار قيصريه در سال ۱۳۷۱ جزو آثار ميراث فرهنگى به ثبت رسيده است. اين بنا، يک بار به وسيله فردى به نام فتحعلى خان گراشى در سال ۱۳۱۰ هـ.ق مرمت شد، ‌ اما در سال‌هاى اخير نيز ادارهٔ‌ ميراث فرهنگى آن را تعمير کرده است. براساس مطالعات انجام شده، ميدانى بزرگ به نام قيصريه و به شکل ايوانى ستون‌دار در ميانهٔ شهر وجود داشته که هم اکنون از بين رفته است. افزون بر اين، در نزديکى بازار قيصريه، ‌ کاروان‌سرايى به نام گلشن نيز ساخته شده بود. آنچه اين بازار را بر ديگر بازارهاى معروف برترى مى‌بخشد، کاربرد سنگ‌هاى تراش خورده در ساختار بنا تا زير سقف‌ها است. بازار كاشان، كاشان يکى از ابنيهٔ مهم و جالب توجه کاشان، بازار بزرگ و قديمى آن است، بناى اوليهٔ بازار را به اوايل قرن هفتم هجرى قمرى نسبت مى‌دهند؛ ولى در دوران صفوى از رونق بيش‌ترى برخوردار بوده است. اين بازار با آراستگى و طرح بسيار عالى ساختمانى‌اش، بسيار باشکوه است. بازار کاشان خيلى زيباست و با تاق‌هايى حيرت‌انگيز پوشيده شده است. در مجموعهٔ اين بازار، ده‌ها کاروان‌سرا، تيمچه، آب‌‌انبار و ... وجود دارد که هر يک نقش و اهميت ويژه‌اى دارند. بازار بزرگ کاشان را راسته‌هاى مس‌فروشان، زرگرها (طلافروشان)، کفاشان و فرش‌فروشان در بر مى‌گيرد. قسمت‌هاى مختلف بازار کاشان به شرح زير است: تيمچهٔ امين‌الدوله : يکى از بناهاى تاريخى زيبا و باشکوه بازار کاشان، تيمچهٔ امين‌الدوله است. اين تيمچه از جمله بناهاى متعدد مربوط به «فرخ‌خان غفارى کاشي» ملقب به امين‌الدوله است که در سال ۱۲۸۵، ساختمان آن را به پايان رسانده است. اين بناى مرتفع با سه طبقه و دهنهٔ‌ وسيع از عظمت خاصى برخوردار است، زيبايى‌هاى خيره کننده و شاهکارهاى هندسى‌اش اين بناى کم‌نظير را ممتاز ساخته است. در استحکام تيمچه و طراحى و معمارى آن، چنان دقت و مهارتى به کار برده شده است که پس از يک قرن و نيم هنوز کاملاً سالم و سرپاست و يکى از کانون‌هاى تجارى فعال بازرگانان است. تيمچهٔ حاج محمد حسين ملک‌التجار : اين سراى سرپوشيده که تقريباً در جوار تيمچهٔ امين‌الدوله قرار دارد، از ابنيهٔ دوران قاجار است که از حيث نقشه و اصول معمارى و نوع مصالح و تاق‌بندى‌هاى سقف و تزئينات روى کار، همانند تيمچهٔ امين‌الدوله است؛ ولى از لحاظ وسعت و اندازهٔ دهنهٔ سقف، کمى کوچک‌تر از آن است. اين تيمچه نيز با درهاى چوبى‌اش به بازار کاشان ارتباط پيدا مى‌کند. تيمچهٔ حاج سيدحسين صباغ : از ديگر بناهاى دوران قاجارِ بازار کاشان، بناى تيمچهٔ حاج سيدحسن صباغ است که در ناحيهٔ بالاى بازار کاشان، واقع شده است. اين تيمچه در سه طبقه ساخته شده و دو صحن دارد. در نزديکى اين تيمچه، آب‌انبارى نيز به همين نام وجود دارد که از حيث عظمت و شوکت درخور اهميت فراوان است. سراى شريف‌خانه يا گمرک : بناى اين ساختمان مشتمل بر سه طبقه است و در اواخر دوران قاجار، توسط فردى به نام آقاشريف فدايى ساخته شده است. از خصوصيات اين سرا، تزئين حجره‌ها با کاشى‌هاى منقش و نقاشى‌هاى بسيار زيبا است که مجالس بزم و رزم و شکارگاه را به نمايش گذارده است. ساير شهرهاى استان از جمله نائين، نطنز و ... نيز بازارهاى قديمى جالب‌توجهى دارند. بازار كفاش‌ها، كرمان بازار کفاش‌ها از انتهاى بازار کلاه مالى شروع و به موازات بازار زرگرى تا اول بازار حاج‌آقا على ادامه مى‌يابد و جهت آن شمالى - جنوبى است. اين بازار سرپوشيده و بيش از ۹۵ درصد مغازه‌‌هاى آن کفاشى است و دو کاروان‌سرا در دو طرف آن واقع شده‌اند. تعداد مغازه‌ها و حجره‌ها‌ى آن بيش از ۱۶۰ باب است. بازار كلاه مالى، كرمان اين بازار که در حدفاصل بازار مسگرى شمالى و بازار کفاش‌ها واقع شده، فقط ۱۳ باب مغازه دارد و از اهميت چندانى برخوردار نيست. در سمت راست اين بازار مدرسهٔ گنجعلى‌خان واقع شده است و در سمت چپ آن بازار زرگرى، مجموعهٔ ابراهيم‌خان و يکى از درهاى کاروان‌سراى ميرزا حسين قرار دارد. بازار گنجعلى‌خان، كرمان اين بازار در حدفاصل چهارسوق و بازار اختيارى و ضلع شمالى ميدان گنجعلى‌خان واقع شده است. در سمت راست اين بازار، حمام تاريخى و زيباى گنجعلى‌خان و مغازه‌ها قرار گرفته‌اند. در سمت چپ آن نيز ۱۶ طاقنما طراحى شده که منظرى زيبا دارند. طول اين بازار نزديک به ۹۳ متر وعرض آن ۷/۷۵ متر است و جمعاً ۵۳۴/۷۵ مترمربع مساحت دارد. بازار گنجعلى‌خان يادگار دوران صفوى است. بازار ماهى بندرعباس، بندر‌عباس بازار ماهى بندرعباس به واقع يکى از نقاط خاص و ديدنى اين شهر به شمار مى‌رود. اين بازار روز، در محوطهٔ وسيعى، در زير کپر يا در فضاى باز برپا مى‌شود. رونق بساط ماهى‌فروشان و ماهى و ميگو پاک‌کن‌ها که انواع و اقسام ماهى‌ها را در سبدها يا روى حصير به معرض فروش مى‌گذارند، حاکى از تنوع فراوان ماهى‌ها در خليج‌فارس است. بازار مسگرى، كرمان اين بازار جزيى از مجموعهٔ گنجعلى‌‌خان و شامل دو راسته بازار غربى و شمالى است. ابعاد بازار مسگرى غربى ۴۳۵/۵ متر و مساحت آن ۲۳۶/۵ مترمربع مى‌باشد. طول بازار مسگرى شمالى نيز ۹۸ متر و عرض آن ۶ متر و مساحت آن ۵۸۸ مترمربع است. بازار مظفرى، كرمان بازار مظفرى از انتهاى بازار وکيل شروع مى‌شود و تا خيابان ميرزا رضاى کرمانى محل قديم دروازهٔ مسجد ادامه دارد. اين بازار قديمى جزيى از مجموعهٔ اميرمحمد مظفر مى‌باشد. تکيه (صفه) عزاخانه، بازار قدمگاه و مسجد جامع کرمان را نيز در بر گرفته است. بازار ملاير، ملاير اين بازار به زمان شيخ‌‌الملوک (شيخ محمدعلى ميرزا دولتشاه فرزند فتحعلى‌شاه، بانى شهر ملاير) مربوط است و شامل يک بازار اصلى، دو بازار فرعى، تعدادى سرا و منزل مسکونى در اطراف است. بازار اصلى از يک بازار طويل شمالى - جنوبى و يک بازار شرقى - غربى تشکيل شده است که در محلى به نام چهار سوق با گنبدى بزرگ بر فراز آن يکديگر را قطع مى‌کنند. چهار قسمت اين بازار به چهار محلهٔ شهر منتهى مى‌شود. ورودى بازار در خيابان بروجردى قرار دارد. چندين تيمچه و سرا در دو جهت اين بازار وجود دارد که پاره‌اى از آن‌‌ها چون سراى خان و لحاف‌دوزها از ارزش بيشترى برخوردار است. تيمچه‌اى نيز در قسمت غربى بازار واقع شده است که سقف گنبدى بزرگى دارد. فعلاً از اين بنا به عنوان زورخانه استفاده مى‌شود و از معمارى ويژه‌اى برخوردار است. يکى از تيمچه‌ها به بازار اصلى متصل است. بازار فرعى دوم در قسمت مسجد شيخ‌الملوک واقع شده است و با چند انحنا به بازار طولى متصل مى‌شود. بازار ميدان ارگ (توحيد)، كرمان اين بخش از بازار که غربى‌ترين قسمت بازار کرمان است، فضايى مستطيل و حدود ۱۴۰ باب مغازه فعال تجارى دارد. اکثريت مغازه‌هاى بازار ميدان ارگ، لباس‌فروشى هستند و نماى اطراف ميدان، بيش از يک قرن قدمت دارد. در ضلع شرقى بازار ميدان ارگ، سردر ورودى بازار اصلى واقع شده است. بازار ميدان قلعه، كرمان اين بازار از خيابان امام خمينى شروع شده و به چهارسوق گنجعلى‌خان ختم مى‌شود و نسبت به بازار قلعه محمود حائز اهميت بيشترى بوده و از رونق اقتصادى بهترى برخوردار است. طول آن نزديک به ۶۰۰ متر مى‌باشد و در آن حرفه‌هاى لحاف‌دوزى، پشتى‌دوزى، قالى‌فروشى، خواروبار ‌فروشى و عطارى به چشم مى‌خورد. بازار نراق، نراق، دليجان (قاجاريان) در حدفاصل مشهد اردهال و دليجان، ‌ شهر تاريخى نراق قرار گرفته است. از آثار تاريخى ارزشمند و باقى‌مانده اين شهر، بازار سرپوشيده و قديمى نراق است. مصالح ساختمان اين بازار از آجر است و به دوران قاجار مربوط مى‌باشد. معمارى بناى اين بازار همراه با حجره‌ها و تيمچه‌ها از ظرافت و زيبايى خاصى برخوردار است. ساختمان سقف‌هاى گنبدى شکل آن ويژگى منحصر به فردى به آن بخشيده است. هم اکنون سازمان ميراث فرهنگى مشغول تعمير و بازسازى قسمت‌هاى آسيب ديده اين بازار است. از جلوه‌هاى نامأنوس اين بازار، يکى درب‌هاى فلزى جديدى است که به جاى درب‌هاى چوبى قبلى آن تعبيه شده و ديگر حرفه‌هايى است که هم اکنون در اين بازار فعاليت دارند، ولى فعاليت آنان با فضاى قديمى و معمارى آن هيچ نوع هماهنگى ندارد. به عنوان نمونه فروش لوله پوليکا و يا مصنوعات پلاستيکى مثالى از اين عدم هماهنگى‌ها است. بازار نو شيراز، شيراز (قاجاريان) يکى ديگر از وزيران فارس که در شيراز بازارى از خود به يادگار گذاشته ميرزا اشرف يوسف شرفى مازندرانى است. اين بازار در جانب دروازهٔ اصفهان - شيراز و در امتداد بازار وکيل احداث شده است. اين بازار، يادگار سال ۱۳۱۴ هـ.ق است ولى از اواخر دورهٔ‌ قاجار به بازار نو معروف شده است.

بازارها 3

________________________________________________________

بازار تهران، تهران بازار اصلى تهران که در زمان فتح‌على شاه قاجار شکل گرفت، امروزه مجموعه‌اى است از دالان‌ها و کوچه‌هاى تودرتو با رديف دکان‌‌ها و راستهٔ مغازه‌هايى که گويى تمامى ندارند. گرچه از چند دههٔ‌ قبل مراکز تجارى تازه‌‌اى در جاهاى ديگر تهران شکل گرفته است، ولى بازار تهران همچنان از مراکز اصلى داد و ستد تجارى اين شهر و حتى کشور به شمار مى‌آيد. برخى بخش‌هاى آن مانند بازار بين‌الحرمين (مرکز صنعت چاپ و انتشارات و کتاب‌فروشى‌هاى روزگار قديم، در ميان دو مسجد شاه و جامع)، ديگر آن نقش پيشين را ندارند، اما هنوز از جنبهٔ تجارى، رونق بسيار دارند. گذشته از کالاهاى سنتى مانند فرش، حتى برخى اقلام کم مصرف و کم‌ياب مانند قطعات يدکى بعضى دستگاه‌هاى خانگى را تنها در بازار مى‌توان يافت. تعميرگاه بعضى ابزارها نيز هنوز تنها در بازار است. نوسازى بازار تهران و بهبود وضعيت بهداشتى و ايمنى آن مانند آنچه در برخى شهرهاى ديگر ايران انجام شده، ظاهراً خيلى بيش از آنچه که لازمهٔ تهيهٔ طرحى اساسى بوده و به تعويق افتاده است. اجراى طرح بهسازى و نوسازى بازار مى‌تواند جاذبهٔ بازار سنتى را حفظ کند، در همان حال که مى‌تواند به رونق داد و ستد و کسب و کار، سهولت رفت و آمد و اطمينان از جنبه‌هاى ايمنى و بهداشتى آن بيفزايد. بازار حاج‌‌آقا على (رفسنجاني)، كرمان اين بازار از انتهاى بازار کفاش‌ها آغاز شده، به خيابان شريعتى روبروى بازار عزيز خاتمه مى‌يابد. تعداد مغازه‌هاى آن همراه با حجره‌هاى کاروان‌سراى حاج‌‌آقا على ۸۶ باب است و حرفه و صنعت ويژه‌اى در آن وجود ندارد. بازار دامغان، دامغان (صفويان) بازار دامغان بارها با زلزله و هجوم دشمنان خراب شد تا بالاخره به شکل کنونى‌اش درآمد. پيکره يا کالبد بازار پس از احداث خيابان شرقى و غربى مجاور آن نسبت به شکل اوليهٔ‌ بازار دگرگونى‌هاى مهمى يافته است. راه‌هاى ارتباطى کنونى ميان بازار و خيابان، پيشتر محل عبور از بافت مسکونى و پرتراکم شمالى به بازار شهر بوده‌اند. پيکره يا کالبد بازار دامغان، از جهات شرق و غرب به سمت ميانهٔ راه و قطع محل گذر ذوالفقارى، داراى شيب است. اين شيب که اختلاف سطح آن در حدود دو متر است، در پوشش بازار محسوس نيست. اما پس از احداث خيابانى به موازات آن در سمت شمال، فضاى بازار را به ويژه در نزديکى ميدان امام خمينى تنوع بخشيده است. دکان‌‌هاى بازار که بيشتر از نظر عمق و گنجايش متفاوت‌اند، داراى دهانه‌هاى برابرند و تا پيش از احداث خيابان‌ها، فقط به اندازه دو برابر باز مى‌‌شده‌اند. بازار دامغان دو کاروان‌سراى شهرى دارد که کارکردهاى ويژهٔ تيمچه و قيصريه و سراهاى بازار را همين دو کاروان‌سرا برعهده دارند. بازار زرگرى (قيصريه ابراهيم‌خان)، كرمان بازار زرگرها به صورت يک راستهٔ متقاطع عمود بر بازار کلاه مالى و به موازات بازار کفاش‌ها واقع شده است و جزء‌ مجموعهٔ ابراهيم‌خان مى‌باشد و ۴۷ باب مغازه را در خود جاى داده است که بيش از ۹۰ درصد آن‌ها زرگرى و طلا‌فروشى است. يکى از ويژگى‌هاى اين بازار تجهيز آن به عناصر حفاظتى نظير درهاى محکم چوبى و ... مى‌باشد. بازار سردار، كرمان اين بازار در واقع مرکب از چند بازارچهٔ متقاطع است که با سه راستهٔ اصلى به بازار اختيارى متصل مى‌شود. کاروان‌سراى سردار نيز در انتهاى يکى از اين بازارچه‌ها قرار گرفته است. بازار سمنان، سمنان (قاجاريان) اين بازار، در حدود ۱۸۰ سال قبل، در اوايل سلطنت سلسلهٔ‌ قاجاريه ساخته شد. بازار سمنان که به سبک معمارى سنتى ايران با سقف‌هاى خشتى و آجرى، متناسب با وضعيت آب و هواى خاص منطقهٔ‌ کويرى ساخته شده بزرگ‌ترين مرکز خريد و فروش کالاهاى تجارتى است. در گذشته، بازار عمومى شهر متشکل از راسته بازار و بازار شيخ علاءالدوله (بازار مرده‌‌ها) بوده است. بازار عمومى به دو قسمت شمالى و جنوبى تقسيم شده است: بازار شمالى که تقريباً ۱/۵ کيلومتر طول دارد و کماکان به نام قديمى خود راسته بازار خوانده مى‌شود، از بالاى شهر يعنى تقاطع خيابان‌هاى نظامى و يغما (شهدا) آغاز مى‌شود و تا خيابان امام خمينى ادامه مى‌يابد. اين بازار، داراى سقف و تاق ضربى است که روى تاق‌هاى جناغى استوار شده است. پنجره‌هاى شيشه‌اى بزرگ بر بام آن نصب شده است که نور داخل بازار را تأمين مى‌کند. راسته بازار سابقاً شامل ۲۵۴ باب مغازه بود. در اين بازار سه حمام و پنج مسجد و چهار کاروان‌سراى مخروبه و يک تکيهٔ بزرگ به نام ناسار وجود دارد. تکيهٔ ناسار روبروى خيابان کوچک شهيد اعوانى واقع شده، داراى يک سالن بزرگ براى انجام مراسم سوگوارى ايام ماه محرم و تقريباً ۲۵ باب مغازه است که بر بالاى آن ايوان و بالکن سرتاسرى به چشم مى‌خورد. بزرگ‌ترين آب‌انبار سمنان و يک مسجد کوچک در اين تکيه قرار دارد. سقف تکيه را شيروانى بزرگ با پنجره‌هاى مشبک پوشانده است. در جريان نوسازى سال‌هاى ۱۳۴۸ تا ۱۳۵۰، دو سردر بسيار زيبا در شمال و جنوب راسته بازار ساخته شد. بازار جنوبى در امتداد راسته بازار است و به سبب نزديکى با حرم مطهر حضرت يحيى بن موسى رضا بازار حضرت خوانده مى‌شود. بازار حضرت به طول تقريبى ۲۰۰ متر از خيابان امام خمينى شروع شده است و به تکيهٔ بزرگ پهنه که در محل اسفنجان قرار دارد، ختم مى‌شود. اين بازار داراى ۵۰ باب مغازه است. در شمال بازار حضرت سردر جالب توجهى بنا شده که به سردر جنوبى راسته بازار شباهت کامل دارد. دو قسمت اين بازار طورى ساخته شده که در تابستان‌ها خنک و در زمستان‌ها نسبتاً گرم است. در چند سال قبل که اين بناى تاريخى رو به خرابى بود، با کوشش فرماندار کل وقت با صرف هزينه‌اى قابل توجه، آن را تعمير کردند و سقف‌هاى فروريختهٔ مِنار را با آجر بازسازى کردند. براى استحکام و زيبايى آن در پايه‌ها تا ارتفاع تقريباً يک متر و نيم از سيمان و در قسمت بالاى آن تا زير تاق‌هاى ضربى از آجر قرمز استفاده شده است. بازار سنتى قشم، قشم بازار قشم را بايد يکى از جالب‌ترين بازارهاى جنوب ايران دانست؛ هرچند از ساختمان آن، زمان چندانى نمى‌‌گذرد، ولى به لحاظ موقعيت ويژهٔ منطقه، اين بازار از اهميت جالب توجهى در مبادلات تجارى و دادوستد برخوردار است. بعضى از نقاط بازار قشم سرپوشيده است. نمونه‌هايى از اين نوع بازار، در اکثر شهرهاى جنوبى برپا شده است. بازار سنندج و آصف، سنندج در شهرستان سنندج دو بازار معروف به بازار سنندج و آصف وجود دارد که به سبک معمارى دوره صفويه ساخته شده است و از بناهاى باارزش و ديدنى اين شهرستان محسوب مى‌شوند. ساير بازارهاى قديمى استان کردستان عبارتند از: - بازارهاى شيخ، تاجوانچى و اردلان در شهرستان سقز. - بازار سرپوشيده اورامى‌ها در شهرستان مريوان. بازار شيخ علاءالدوله، سمنان (تركمانان) بازار شيخ علاءالدوله از جنوب خيابان امام خمينى سمنان و متصل به آن شروع مى‌شود و در ۲۰۰۰ مترى، اندکى به شمال متمايل مى‌شود و در شمال خيابان امام خمينى و متصل به آن تا گورستان قديمى علمدار ادامه مى‌يابد. به سبب احداث اين خيابان، اين بازار به دو قسمت تقسيم شده است. بازار در قرن هشتم به همت شيخ علاءالدوله سمنانى عارف مشهور ايران همزمان با بناى شبستان شيخ علاءالدوله ساخته شد، مرکز خريد و فروش کالا و مايحتاج مردم بود. بازار مذکور در دورهٔ قاجاريه تعمير و مرمت شد، ولى به مرور زمان اهميت خود را از دست داد. بازار شيخ علاءالدوله را که در مسير انتقال اموات براى دفن در گورستان علمدار بود، بازار مرده‌ها نيز مى‌نامند.

بازارها 2

___________________________________________________

بازار آمل، آمل بازار قديمى آمل که در مرکز شهر قرار دارد، رکن و هستهٔ اصلى و اوليهٔ سازمان دهندهٔ‌ شهر به شمار مى‌آيد. با اين که در بعضى از قسمت‌هاى اين بازار تغييرات شتاب‌زده و نوسازى‌هاى غيراصولى انجام شده و به دليل مقتضيات اقتصادى - اجتماعى روزگار، زيبايى قبلى را از دست داده، ‌ اما هنوز داراى اهميت و اعتبار است. اين بازار همچنان ارتباط خود را با محلات مسکونى مجاور، به ميزان قابل توجهى حفظ کرده است و به صورت مرکز تجمع و داد و ستد مردم، داراى عملکردى ممتاز است. مغازه‌هاى اين بازار با سقف سفالى شيب‌دار و جلو آمده به خاطر محافظت از باران و آفتاب داراى فضاهاى باز داخلى براى تشکيل بازارهاى هفتگى در روزگار گذشته است. اين بازار نيز مانند بازارهاى قديمى ديگر، ‌ علاوه بر وظيفهٔ اصلى خود يعنى مبادلهٔ کالا، نقش فرهنگى و مبادلهٔ افکار و عقايد، ‌ نشر اخبار و مرکز ارتباطات اجتماعى مردم نيز بوده است. در حال حاضر اين بازار نقش بسيار مهمى را در زندگى اقتصادى - اجتماعى مردم ايفا مى‌کند. ساختار فضايى، عناصر معمارى و کالاهاى صنايع دستى و محصولات بومى آن از جاذبه‌هاى بازار به حساب مى‌آيند. بازار اختيارى، كرمان چهارمين قسمت بازار کرمان که به «بازار اختياري» معروف است از انتهاى جنوبى بازار گنجعلى‌خان شروع مى‌شود و تا اول بازار وکيل امتداد مى‌يابد. مدرسهٔ شفيعيه، کاروان‌سراى گلشن، سه بازارچهٔ سردارى و حمام يا چايخانهٔ سنتى وکيل در اين بازار قرار گرفته‌اند. بازار اراك، اراك (قاجاريان) بازار اراک که قدمت آن به سال ۱۲۲۸ هـ.ق مى‌رسد از نظر نوع معمارى سيماى منحصر به فردى دارد، به گونه‌‌اى که تمام قسمت‌هاى اصلى بازار در يک رديف مستقيم قرار گرفته‌اند و مسيرهاى فرعى موسوم به گذر و سراهايى که عمدتاً محل داد و ستد فرش هستند، عمود بر قسمت اصلى بازار قرار گرفته‌اند. مصالح اصلى آن آجر و خشت است. در جوار اين بازار، بناى تاريخى مدرسه سپهدارى اراک واقع شده است. بازار اردبيل، اردبيل شهر تاريخى اردبيل با تاريخ طولانى و موقعيت ويژه سياسى و اجتماعى، داراى پيشينه طولانى در فعاليت‌هاى اقتصادى است و بازار به عنوان مرکز جريان‌هاى داد و ستد، در شکوفايى اقتصادى شهر سهم به سزا دارد. بازار اردبيل مجموعه‌اى است مرکب از همه عناصر تشکيل دهنده وابسته به آن؛ تشکيلاتى چون تيمچه، سرا، حمام و مسجد اين بازار در مرکز شهر و در طرفين خيابان امام خمينى قرار گرفته است. اين مجموعه از سابقه‌اى طولانى برخوردار است. قديمى‌ترين سياحانى که از بازار اردبيل نام برده‌اند عبارتند از: مقدسى و اصطخرى در سده چهارم هجرى که آن را به صورت صليب در چهار راسته توصيف کرده‌اند. بازار اردبيل در قرن هفتم و هشتم رونق فراوان داشت. در سده‌هاى بعد، ‌ قسمتى از بازار بزرگ و تيمچه‌ها و سراها از موقوفات بقعه شيخ صفى‌الدين به شمار مى‌رفت و درآمد و عوايد حاصله به مصرف مخارج اين بقعه مى‌رسيد. بناى کنونى بازار و عناصر وابسته به آن از آثار دوره صفويه و زنديه است که بر بنيان اوليه بازار ساخته شده است. گرچه مجموعه بازار اردبيل از نظر ابعاد و تناسب درخور شهرى قديمى و تاريخى چون اردبيل نيست، ولى هم اکنون نيز به عنوان مرکز اقتصاد و تجارت اردبيل نقش عمده ايفا مى‌کند. قسمت عمده بازار اردبيل در خيابان‌کشى‌هاى نيم قرن گذشته تخريب شده و ارتباط بعضى از بخش‌هاى آن با هسته مرکزى بازار از بين رفته است. بازار اردبيل با تاق‌هاى جناغى، تاق و تويزه و گنبدهاى ساده شامل راسته بازار اصلى، بازار زرگران، ‌ بازار قيصريه، راسته پير عبدالملک، ‌ بازار خراطان و بازار کفاشان و علافان است. بيشتر قسمت‌هاى بازار در دوره صفويه بنا يا مرمت شده است. مجموعه بازار اردبيل داراى بازارچه‌ها، سراها و تيمچه‌هاى فراوان است که مهم‌ترين آن‌ها عبارت‌اند از: بازارچه خشکبارها و سراج حاج احمد، سراى وکيل، تيمچه زنجيرلى، سراى گلشن، سراى قيصريه، سراى حاج شکر، سراى جهودها، سراى حاج شيخ‌الاسلام و سراى حاج صادق. بازار ارگ، كرمان اين بازار از ميدان ارگ شروع مى‌شود و تا چهار سوق گنجعلى‌خان ادامه مى‌يابد. اين بازار به دو بخش فرعى به نام «بازار نقارخانه» و «بازار سراجي» تقسيم مى‌شود. گويا در گذشته در طبقهٔ بالاى بازار نقارخانه، نقاره مى‌نواختند و به همين دليل به اين نام مشهور شده است. بازار سراجى (يا بازار زين سازها) در حدفاصل بازار نقارخانه و چهارسوق واقع شده و بخشى از آن هم بدون سقف است. در گذشته از رونق فراوان برخوردار بوده ولى در سال‌هاى اخير به دليل جانشينى وسايل نقليهٔ موتورى به جاى اسب و ... از نقش بازار سراجى کاسته شده و اکثر مغازه‌هاى آن تغيير شغل داده‌اند. باقى‌ماندهٔ سراجى‌ها نيز به کار توليد کيف، کفش، ‌ ساک و چمدان پرداخته‌اند. بازار اروميه، اروميه بازار قديمى شهر اروميه در مجموعهٔ‌ بافت قديمى و در گوشهٔ جنوب شرقى شهر قرار گرفته است. اين بازار همراه با تغيير شيوهٔ زندگى، دستخوش تغييرات زيادى شده است. قديمى‌ترين بخش‌هاى باقيماندهٔ آن، از دورهٔ صفويه به بعد مى‌باشد، ‌ به ويژه حمام‌هاى آن که متعلق به دورهٔ زنديه و قاجاريه است. در بازار اروميه هر راسته و بخشى، از سبک و شکل خاص دورهٔ خود پيروى کرده است؛ بقاياى به جا مانده، نمايانگر ذوق معمارى دوره‌هاى مختلف است. عليرغم تنوع شکل طاق‌ها، چشمه و گنبدها، مجموعهٔ بازار از سادگى ويژه‌اى برخوردار است. به عبارت ديگر هيچ نوع تنوعى از حيث ساخت هنرى مانند کاشيکارى، گچبرى، سنگ‌کارى و درب‌هاى قديمى چوبى و ... در آن ديده نمى‌شود. مصالح تمام راسته‌بازار و چهارسوها از آجر انتخاب شده و اکثراً فاقد اندود سادهٔ گچ است. بازار اصفهان، اصفهان قديمى‌‌ترين توصيفى که از بازار اصفهان به جا مانده است، شرحى است از قرن چهارم هجرى قمرى (دوران ديالمه)، در کتاب «رسالهٔ محاسن اصفهان» تحت عنوان «بازار جورين» که مى‌‌گويد: «بازارى بود بر دروازهٔ خور (خورشيد) که يکى از چهار دروازهٔ‌ مشهور اصفهان در آن زمان بوده و در فصل نوروز عامهٔ ‌مردم اصفهان با انواع خوردنى‌ها و آشاميدنى‌ها و آلات و ادوات موسيقى يکى دو ماه را در آن محل به تفريح و عيش و عشرت مى‌‌‌‌گذراندند و بالطبع براى احتياج اين جمعيت از اغذيه، البسه و غيره بازارهايى برپا مى‌کردند و طوافان و بازاريان انواع نعمت‌ها را در آنجا گرد مى‌آورند.» در همين کتاب کالاهايى که در بازار اصفهان عرضه مى‌شد، به اين شرح آمده است: ظرائف بغداد، خزهاى کوفى، ديباى روم، شرب مصر، جواهر بحرين، آبنوس عمان، عاج هندوستان، گليم‌هاى آذربايجان و گيلان، فرش‌هاى اَرمَن و ... در قرن هشتم هجرى قمرى، «از بازار مظفريه با شش دروازه و چهارصد باب دکان و حجره که با آجر و گچ بنا شده و در داخل آن چهار کاروان‌سراى بزرگ مجهز به اتاق‌هايى براى سکونت مسافرين و اهل معاملات، با اصطبل، فضاى باز، دو مسجد و يک سقايه» نام برده شده است. ناصرخسرو در سال ۴۴۴ هجرى قمرى، از عظمت بازار اصفهان در آن دوران ياد کرده است. بازارهاى کنونى اصفهان که شاخه‌هايى از بازار بزرگ سراسرى آن است، در دورهٔ صفوى هم‌زمان با بناهاى ميدان بزرگ و مجموعهٔ‌‌ آثار اطراف آن پديد آمده و توسعه يافتند. شواليه ژان شاردن فرانسوى «از بازار قيصريه و بازار بزرگ اصفهان با سردر عالى و تزئينات آجرهاى چينى (کاشى‌‌کاري) و سکوهاى وسيع (از) سنگ يشم و سماق که (بر آن‌ها) جواهرفروشان و زرگران انواع و اقسام زيورآلات و جواهر‌آلات و سکه‌هاى کمياب را به فروش مى‌رساندند»، ‌ ياد کرده است. در بالاى سردرِ قيصريه، تصويرى است که شاه‌عباس را در جنگ با ازبکان، يا در شکارگاه نشان مى‌دهد و هم‌چنين تصاويرى از مردان و زنان اروپايى نيز ديده مى‌شود. ساعت و ناقوس بزرگى هم بالاى سردر بازار نصب شده که در جنگ شاه‌عباس با پرتغالى‌ها در هرمز به دست ايرانيان افتاد و به اصفهان انتقال داده شد. بر سردرِ قيصريه، هم‌اکنون دو پشت‌بغل کاشى‌کارى صحيح و سالم وجود دارد که به شيوهٔ مينياتورهاى دوران صفوى، يک نفر تيرانداز را با سر انسان و تنهٔ شير و دم‌اژدها نشان مى‌دهد. اين مجموعه، نمايش برج قوس است که مورخين مشرق زمين، زمان احداث شهر اصفهان را در اين برج باور داشته‌‌اند. شاردن مى‌‌نويسد : «از سردر قيصريه وارد مجلل‌ترين و بزرگ‌ترين بازارهاى اصفهان مى‌شويم که محل فروش پارچه‌هاى گرانبهاست و گنبد منقش بزرگى در وسط آن قرار دارد. در طرف راست اين گنبد، ضرابخانه و در طرف ديگر آن «کاروان‌سراى لَله‌بيک» بنا شده است.» «شاردن» از کاروان‌سراى «مولتانيان» در اين بازار نام مى‌برد که عده‌اى از مولتانيان هند در آن به تجارت و دادوستد اشتغال داشته‌اند. او به بازار صحافان، صندوق‌سازان، سرّاجان و کاروان‌سراى برنج‌فروشان، بازار لبّافان، آهنگران، کاروان‌سراى گلپايگانى‌ها و کاروان‌سراى حلاّجان، بازار کفاشان و ساغرى‌سازان، بازار عطاران، قنادان، داروفروشان و فروشندگان زيورآلات و پارچه‌هاى کهنهٔ قيمتى و بازار مسگران، راسته‌هاى ترکش‌دوزها و زين‌سازان و چپق‌سازان و تير و کمان‌فروشان، هم‌چنين به زيباترين و بزرگ‌‌ترين قهوه‌خانهٔ اصفهان در مدخل بازار قيصريه اشاره کرده است؛ با تالارهاى بزرگ و نيمکت‌هايى که به راحتى مى‌توان روى آن‌ها نشست. امتداد بازار بزرگ اصفهان به مسجد جامع و سپس به «بازار عربان» منتهى مى‌شود. اين بازار را به مناسبت مجاورت با گنبد نظام‌الملک و مسجد جامع، «بازار نظاميه» يا «نظام‌الملکي» نيز گفته‌اند و تا نيم قرن پيش رشته‌هاى طولانى و متعددى، اين بازار را به بازارهاى دروازهٔ طوقچى و بازار غاز و ميدان وصل مى‌کرده است. از انشعابات ديگر آن، بازار ريسمان و مدرسهٔ کاسه‌گران است. مجموعهٔ آثار تاريخى ديگرى مانند مدرسهٔ ملاعبداللّه (مولانا عبداللّه شوشتري)، ساروتقى، مسجد جارچى‌باشى، مدرسهٔ صدر، مدرسهٔ نيماورد؛ و کاروان‌سراهايى از عهد صفويه و قاجاريه مانند کاروان‌سراى مخلص، گلشن و تيمچهٔ ملک و بسيارى کاروان‌سراها و تيمچه‌هاى ديگر؛ و حمام‌هايى از عصر صفويه، بر اهميت تاريخى مجموعهٔ معمارى بازار بزرگ اصفهان که از سردرِ قيصريه تا سردرِ مسجد اصفهان امتداد دارد، افزوده است. بازار اصلى كرمان، كرمان اين بازار بزرگ، از ميدان ارگ شروع و به ميدان مشتاقيه ختم مى‌شود. از غرب به شرق نام بازارهاى آن عبارتند از: بازار ارگ (نقارخانه و سراجي)، بازار گنجعلى‌خان، بازار اختيارى، بازار سردارى، ‌ بازار وکيل، بازار عطارى، بازار قدمگاه و بازار مظفري. هر قسمت از بازار کرمان در زمان يکى از حکام و فرمانروايان اين ديار ساخته شده است و از حيث بعضى از ويژگى‌ها در ايران منحصر به فرد و در داخل و خارج کشور، ‌ زبانزد خاص و عام مى‌باشد و در زمان تأسيس خود يکى از شاهکارهاى بسيار ارزندهٔ معمارى بوده است. هنوز هم بازار اصلى کرمان طولانى‌ترين راسته بازار ايران محسوب مى‌شود. طول اين راسته بازار از ميدان ارگ تا خيابان ميرزا رضاى کرمانى حدوداً ۱۲۰۰ متر و عرض آن بين ۴/۵ تا ۶/۵ متر است. بازار امير، تهران اين بازار به همت و دستور ميرزا تقى‌خان اميرکبير در قرن سيزدهم قمرى پس از پايتختى تهران ساخته شد. بازار امير، تبريز از زيباترين و مهم‌ترين بازارهاى تبريز، بازار، کاروان‌سرا و تيمچهٔ امير است که در حال حاضر از مراکز عمدهٔ تجارت و صادرات فرش و مرکز بورس طلا و جواهر و منسوجات محسوب مى‌شود. بازار امير از شلوغ‌ترين و پرحجم‌ترين بازارهاى تبريز و از نقاط ديدنى و جهانگردى شهر است. بانى بازار و کاروان‌سراى امير، ميرزا محمدخان امير نظام زنگنه است. تاريخ بناى بازار و کاروانسراى امير سال ۱۲۵۵ هجرى قمرى است. در بازار امير از ۱۱۲ مغازه داير، ۱۰۲ مغازه به زرگرى و جواهرفروشى، ۸ مغازه به بزازى و فروش پارچه، يک مغازه به آينه‌فروشى و يک مغازه به عطرفروشى و لوازم آرايش اشتغال دارند. گسترش تجارت طلا و زرگرى به تدريج بزازى و پارچه‌فروشى را که روزگارى مخصوص بازار امير بود از بين برده و جاى آن را گرفته است. بازار بين‌الحرمين، تهران اين بازار بين مسجد امام خمينى (شاه سابق) و مسجد جامع واقع شده و در زمان محمد شاه ساخته شده است. بازار بين‌الحرمين عرضه‌کنندهٔ نوشت‌افزار و کاغذ و مقّواست. علاوه بر بازارها و تيمچه‌هايى که به اجمال مورد بررسى قرار گرفت، در سطح استان تهران بازارهايى ديگر نيز وجود دارد که ضمن حفظ ماهيت تجارى خود، ‌ به عنوان مراکز گردش‌گاهى نيز شناخته شده‌اند. از جملهٔ‌ اين بازارها مى‌توان به بازارچه‌هاى هنرى، بازارچه‌هاى خود اشتغالى و بازارچه‌هاى صنايع دستى اشاره کرد.

معرفی بنای‎‎‎ تاریخی‎ «خان‎ اوی» در چهارمحال و بختیاری

_____________________________________________________

معرفی بنای‎‎‎ تاریخی‎ «خان‎ اوی» در چهارمحال و بختیاری بنای‎‎‎ تاریخی‎ «خان‎ اوی» یکی از بناهای تاریخی و قدیمی چهارمحال و بختیاری است که این روزها مورد بازدید گردشگران نوروزی قرار گرفته است. بنای‎‎‎ تاریخی‎ «خان‎ اوی» یکی از بناهای تاریخی و قدیمی چهارمحال و بختیاری است که این روزها مورد بازدید گردشگران نوروزی قرار گرفته است. به گزارش ایسنا، این بنای قدیمی با استفاده‎‎‎ از سنگ‎های تراشیده و قواره شده‎‎ به صورت‎ خشكه‎‎‎ چین‎‎ و بدون ملاط ساخته شده است‎. این‎‎‎ بنا كه‎‎‎ قدمت‎ آن به دوران ایلخانی‎‎ می‌رسد به علت‎ واقع‎ شدن‎ ‎‎ در مسیر یكی‎‎ از راه‎‎های‎ باستانی و كاروان‌رو به عنوان كاروانسرا استفاده‎‎ می‎شده است‎. مجموعه‎‎ طاق‌های‎‎‎ سنگی‎‎ جونقان‎ به شكل‎ گهواره‌ای باز با نمای هلالی ساخته‎‎ شده و از اهمیت‎‎ خاص‎ برخوردار است. این‎ طاق‎‎ قوسی‎ به عمق هفت متر، ارتفاع ۵/۲‎ متر و عرض‎ سه‎‎‎‎ متر ساخته شده و طی‎ قرون‎‎ متمادی‎‎ در برابر زلزله‎‎‎های فراوان مقاوم‎ بوده است. مجموعه طاق‎های‎‎‎ سنگی‎‎‎‎ «خان‎ اوی» به‎ معنی كاروانسرای آبی و در گویش‎ تركی محلی‎‎ به‎‎‎‎ معنی خانه خان‎ است‎ كه در فاصله هشت كیلومتری‎ جنوب‎ شهرجونقان‎ در شهرستان فارسان و در مسیر جاده‎‎ «شهركرد - اردل»‎ واقع‎ شده است‎.

باغ های اصفهان

________________________________________________________

باغ نقش جهان: اين باغ در مشرق و شمال كاخ چهلستون قرار داشته كه از باغهاي سلطنتي محسوب مي‌شده و به دستور شاه اسماعيل صفوي ساخته شده است.باغ بادامستان: اين باغ كه عمارت هشت بهشت در آن قرار داشته، به مساحت 25 هزار متر مربع بوده است. اين باغ سلطنتي بسيار زيبا، با كاخ مجلل آن ابتدا به بختياري‌ها و سپس به جلال‌السلطنه واگذار گرديده بود. باغ بهشت آيين: از باغهاي زمان صفويه است كه در جوار هشت بهشت قرار داشته و خيابان فتحيه كنوني و دبيرستان دخترانة معروف و قديمي «بهشت آيين» جزئي از آن باغ به شمار مي‌آيد.باغ انگورستان: اين باغ سلطنتي متصل به كاخ چهلستون بوده و قسمت اندروني كاخهاي سلطنتي را تشكيل مي‌داده است. افغانها به طمع استخراج دفينه اين باغ را خراب كردند.باغ كجاوه خانه: اين باغ نزديك بازار صباغان بوده و 45 هزار زرع وسعت داشته است.باغ احمد سياه: اين باغ در قرن سوم هجري ساخته شده كه در زمان مكشاه سلجوقي اقامتگاه تركان خاتون بوده و در عمارت زيباي آن آثار هنري بي‌نظيري وجود داشته است. اين باغ در كنار زاينده‌رود بوده است.باغ كاران: اين باغ بسيار زيبا كه بعضي از شعرا آن را توصيف نموده‌اند، از بناهاي ملكشاه سلجوقي بوده و در محلّه خواجو و كنار زاينده‌رود قرار داشته است و خواجه حافظ شيرازي چندي در اين باغ مهمان بوده و در غزلي آن را چنين توصيف مي‌كند:روز وصــل دوستداران يـاد بــاد يــاد بـاد آن روزگاران يـاد بـادگرچه صد رود است در چشمم مدام زنـده رود بــاغ كـاران يـاد بـادباغ تاج آباد: اين باغ به فرمان شاه عباس در محل كنوني خيابان نظر واقع در جلفا ساخته شده بود. شاه هنگام شكار در اين باغ اقامت مي‌نموده است. باغ تخت: اين باغ بزرگ از بناهاي دوران صفويه و در مغرب چهارباغ قرار داشته. مساحت آن چهل هزار زرع بوده است. در اين باغ دو قصر سلطنتي بوده كه درب يكي رو به چهارباغ و درب ديگري رو به خيابان شيخ بهايي باز مي‌شده.باغ طاوس خانه: اين باغ سلطنتي از بناهاي شاه عباس دوم بوده و در مشرق چهارباغ قرار دارد. مساحت آن چهل هزار زرع بوده و مادي نياصرم از وسط آن عبور مي‌كرده است.باغ نسترن: اين باغ در زمان صفويه ساخته شده و در كنار مادي نياصرم و متّصل به رودخانه زاينده رود بوده است. اين باغ زيبا به امين الشريعة اصفهاني تعلق داشته است.باغ ميرزا مهديخان: اين باغ از آثار صفويه بوده و در تلواسكان (تل واژگون) قرار داشته است. مساحت آن 27 هزار زرع و از آثار ميرزا مهديخان بوده است.باغ بابا امير: اين باغ در دوران صفويه در چهارباغ احداث شده. مساحت آن سي هزار زرع بوده و عمارت زيبايي در وسط آن قرار داشته است. اين باغ در زمان ناصرالدين شاه به ملكيت صارم الدوله درآمده است.باغ نظر: اين باغ مربوط به دوران صفويه بوده. چهل و پنج هزار متر مربع مساحت داشته است و مادي نياصرم از وسط آن مي‌گذشته، اين باغ متعلّق به شيخ العراقين بوده است.باغ كَل عنايت: اين باغ مربوط به زمان صفويه و متعلق به كَل عنايت، دلقك معروف شاه عباس بوده است ه در محل خيابان ابن سيناي كنوني بوده و اكنون كوچة باغ عنايت در آنجا مشهور است. باغ قوشخانه: اين باغ كه محل نگاهداري قوشهاي سلطنتي بوده، در محل طوقچي و در مسير زينبيه قرار داشته است.باغ شاه: اين باغ متّصل به دربار شاهي و در حوالي ميدان نقش جهان بوده و شاه پس از تماشاي بازي چوگان ر اين باغ استراحت مي‌كرده است.باغ زرشك: اين باغ معروف در جنوب زاينده‌رود و محل فعلي كارخانة صنايع پشم – واقع در چهارباغ بالا – قرار داشته است. داراي عمارت و درياچه و آبشار بوده و هشتاد هزار متر مربع وسعت داشته و به جلفا و زاينده‌رود مسلّط بوده است.باغ منوچهرخان معتمدالدوله: اين باغ در دوران صفويه احداث شده و در محل پشت مطبخ قرار داشته است. باغي وسيع و زيبا و در آن عمارتي دو طبقه، به شكل كلاه فرنگي بوده است.باغ داروغه: اين باغ به مساحت پانزده هزار زرع و باغ وقايع‌نويس به مساحتباغ چيني خانه: اين باغ مقابل كاخ چهلستون قرار داشته و در زمان صفويه ساخته شده است 28 هزار زرع و باغ ديوان بيگي به مساحت 25 هزار زرع و باغ تفنگچي آغاسي به مساحت سي هزار زرع، در كنار يكديگر قرار داشته و متعلّق به آقا كمال‌الدّين شريعتمدار اصفهاني بوده است.باغ فرح آباد: اين باغ بسيار مصفّا و بزرگ كه در جنوب اصفهان قرار داشته، مورد توجّه و علاقه شاه سلطان حسين صفوي بوده كه به دستور او در دامنه كوه صفه ساخته شده بود. طول آن يك فرسنگ و عرض آن نيم فرسنگ بوده و شاه سلطان حسين ماهها در آن به عيش و عشرت مي‌پرداخته است. در اين باغ، واقعة ننگين تاريخ ايران اتفاق افتاد و شاه سلطان حسين، باغ و مملكت را يكجا به محمود افغان تسليم نمود. باغ هزار جريب: اين باغ كه در انتهاي چهارباغ بالا قرار داشته، از بناهاي صفويه بوده كه در آن عمارتي زيبا و آبشاري با صفا ساخته بودند. متأسفانه همه آنها به دست ظل السلطان پسر ناصرالدين شاه، همراه بسياري از آثار ديگر اصفهان به ويراني كشيده شد.باغ كومه: از باغهاي بيرون شهر اصفهان است كه در بلوك لنجان واقع شده و متعلق به زمان صفوي است. اين باغ شكارگاه شاه عباس بوده و در كنار آن نهر آب بزرگي وجود داشته كه در حوالي آن پرندگان زيادي در پرواز بوده‌اند. در اين باغ بزرگ درياچه‌اي ساخته شده بود. و جزيره‌اي در وسط آن قرار داشته كه به وسيله پل متحرّكي به آن جزيره مي‌رفتند و چون پل را بر مي‌داشتند رابطة باغ با جزيره قطع مي‌شده است. در اين باغ انواع گلها و درختان زينتي و عمارات زيبا وجود داشته و به نام باغ كام و يا باغ كومة «سگِ علي» - كلبِ‌علي لقبي كه شاه عباس به خود داده بود – شهرت داشته است.باغ حاجي: اين باغ در چهارباغ پايين و جهت اقامت «همايون شاه» پادشاه هندوستان ساخته شده بود كه به نام باغ همايون ناميده مي‌شد. زماني كه آغا محمدخان از طرف كريم‌خان مأمور تعمير آن گرديد، به نام باغ حاجي شهرت يافت. اين باغ متعلق به دوران صفوي است. امروز قسمتي از آن، جزو ورزشگاه معروف تختي است كه به پاس بزرگداشت زنده‌ياد غلامرضا تختي، پهلوان نامي ايران و قهرمان كشتي جهان به اين اسم ناميده مي‌شود.باغ خلفا: اين باغ در جنوب غربي ميدان نقش جهان قرار داشته و داراي وسعت زياد و عمارت سلطنتي بوده است.باغ عدن: اين باغ كه كاخهاي آن از بناهاي مهمّ و زيباي اصفهان به شمار مي‌آمده، مربوط به دوران سلجوقيان بوده و به دالان هشت بهشت هم شهرت داشته و به شش باغ كوچك مصّفا تقسيم مي‌شده است ملكشاه سلجوقي اين باغ را جهت حرمسرا انتخاب نموده بود و شش سوگلي شاه با نديمه‌ها و خدمة آنها در اين باغها زندگي مي‌كردند.باغ كاج: در جنوب شرقي پل خواجو قرار داشته و قصري زيبا مشرف به رودخانه زاينده‌رود در آن ساخته شده بود. اين باغ در فتنة افغان محل سكونت و زندگي محمود غلجايي بود كه از بيم اهالي پايتخت در آن مخفي شده بود. به همين مناسبت به باغ محمود نيز شهرت داشت.باغ مستوفي: مقابل باغ كاج و در قسمت غرب خيابان فيض كنوني قرار داشت و داراي عمارت زيبايي بود. اين باغ مشجّر و پرگل به باغ گلستان – در كنار تالار آينه‌خانه و مشرف به زاينده‌رود – متّصل مي‌شد.باغ انارستان: در مشرق خيابان فيض كنوني قرار داشته كه هم‌اكنون نيز كوچه‌اي به همين نام در اين منطقه وجود دارد.باغ نگارستان: اين باغ زيبا و بزرگ داراي ساختمان و قصر زيبايي بود و درياچه‌اي بزرگ وسط آن ساخته شده بود. باغ نگارستان در جانب غرب خيابان فيض قرار داشت و مانند بسياري از قصرها و كاخهاي ديگر در حملة افغان از سكنه، خالي و به ويراني كشيده شد، ولي هنوز در اسناد تاريخي و در نزد سالمندان به همان نام باقي است.باغ غدير: اين باغ در مشرق اصفهان قرار دارد و داراي فضايي وسيع و سالنهاي متعددي است. اين باغ مشجر داراي گل و چمن و حوض و فواره و تأسيسات ورزشي و سالن كتابخانه بوده و براي برگزاري نمايشگاههاي هنري و صنعتي و جلسات سخنراني از سالنهاي آن استفاده مي‌شود. اين باغ در سالهاي اخير به شكل آبرومندي درآمده و محل گردش و تفريحات سالم ورزشي و مطالعة علاقمندان است.علاوه بر باغهاي ذكر شده حدود يكصد و ده باغ مصفّاي ديگر در گوشه و كنار اصفهان وجود داشته كه با توسعه يافتن شهر و احداث خيابانها و ساختمانهاي متعدّد اكثر آنها معدوم شده، فقط آثار و نام برخي از آنها باقي مانده است.