پیشینه تاریخی بوشهر

_____________________________________________

در زمان هخامنشیان سرزمین بوشهر جزء استان (ساتراپ نشین) پارس بود و مقابر کنده شده بر سطح سنگی جزیره خارک دلیل بر حضور سربازان هخامنشی در این استان می باشد.بنای شهر بوشهر را به اردشیر ساسانی نسبت می دهند که نام اصلی آن رام اردشیر بوده . و در طی مرور زمان به ریشهر تبدیل گردیده است و به نظر می رسد بوشهر تحریف شده همان ریشهر شهر قدیمی است .

تل‌مرو

در جنوب شهر برازجان و در حدود فاصله‌ای نه چندان دور از کاخ هخامنشی، تپه‌ای به بلندی 15 متر و به قطر حدود 50 متر در بین زمین‌های زراعتی قرار گرفته است. در گویش محلی تل‌مرو به معنی تپه گرد است. این وجه تشابه به خاطر شکل و ظاهر این تپه است.

تل طلسمی

این تل در جنوب برازجان واقع شده است. به نظر می‌رسد بنای اصلی آن به دورة ساسانی تعلق دارد و تا دورة اسلامی مورد استفاده قرار می‌گرفته است.

تل‌خندق
در حدود شمال برازجان، در سمت راست و چپ جاده‌ای که به طرف دالکی می‌رود، در سطح وسیعی، تعدادی تپه و محوطة باستانی وجود دارد که برخی تسطیح شده و برخی هنوز تا حدودی سالم مانده‌اند. در سمت راست جادة آسفالتة فوق آثار یک قلعة دایره‌ای شکل دیده می‌شود که دیوارهای بلند دور آن به وضوح قابل رویت است. بلندی این دیوار در حال حاضر نسبت به سطح زمین در برخی جاها حدود 5 متر است. ظاهراً دور این قلعه خندقی وجود داشته است که آثار آن به وضوح دیده می‌شود.

تل پهن

این تل به فاصلة اندکی از تل مرو قرار گرفته و ظاهراً به خاطر وسعت زیاد و سطح صاف، به این نام خوانده شده است.

کاروانسرای دالکی – دشتستان

در 23 کیلومتری شمال شهر برازجان در کنار راه قدیمی شیراز به بوشهر و در وسط دهستان دالکی آثار زیبایی بر جای مانده ازاواخر دوره قاجار به نام کاروان سرای «دالکی» وجود دارد.این اثر ارزشمند به دستور مشیرالدوله والی وقت فارس و توسط شخصی به نام محمد رحیم بنا شد. این کارون سرا از جمله بناهای حیاط دار چهار ایوانی است که فرم رایج معماری وقت در آن رعایت شده است. حیاط مرکزی آن دارای ابعادی در اندازه 7/30 × 30/60 است. پیرامون کاروان سرا دو ردیف بنا وجود دارد که در بخش پیشین اطاق هایی موجود است که بدون واسطه به داخل حیاط راه می یابند. این اطاق ها یک اطاقک کوچک را نیز در پیش دارند. در بخش پشتی تالارهای ستون داری است که به منظور نگه داری چهار پایان یا اصطلاحا اصطبل ایجاد شده است.

قلعة هلندی‌ها

قلعة هلندی‌ها در شمال شرقی جزیرة خارک قرار دارد. این قلعه سابقاً برج و بارویی داشته که اکنون از بین رفته است. این قلعه به وسیلة «بارون کینپ هاوزن» در سال 1747 بنا گردیده و به قلعة هلندی‌ها معروف است.





- قلعة زارخضرخان

این قلعه در شمال منطقة اهرم واقع شده و به زار خضرخان تنگستانی منسوب است و در حال حاضر نیز اعقاب و فرزندان او در آن سکونت دارند.

برج قلعة خورموج

این برج بقایای قلعة عظیم خورموج است که در منطقة خورموج قرار دارد. سبک معماری آن سلجوقی و متأثر از سبک قلعه‌سازی دورة ساسانی است.






دژ برازجان

دژ برازجان که در مرکز شهر برازجان قرار دارد تا مدت‌های مدیدی به عنوان زندان مورد استفاده قرار می‌گرفت و در اصل کاروانسرایی از دورة قاجاریه است. این کاروانسرا ویژگی‌های منحصر به فردی دارد و به همین جهت به عنوان یک اثر ملی به ثبت رسیده است.


قلعة جلال‌خان

حاکم بندر دَیر و قلعة ملک در ریشهر

قلعه حصار ( آقاخان لیرادی)

این قلعه در قلعه حصار ( آقاخان لیرادی ) دیلم قرار دارد و توسط آقا خان لیرادی .و حاکم دهقان لیرادر ساخته شده است مساحت قلعه 4000 متر مربع و دارای 4 برج که محل نگهبانی تفنگ چیان خارک بوده است همچنین این قلعه دارای 15 اتاق و یک حمام بوده است .

قلعه کلات - اهرم

این قلعه در شمال شهر اهرام واقع شده و به زائر خضر خان تنگستانی منسوب است.قلعه در زمان حمله انگلستان به ایران مورد استفاده قرار گرفته و جای اصابت گلوله توپ بر برج غربی آن هنوز هم باقی است. هنین در همین قلعه اسرای انگلیسی نگهداری می شده اند قلعه دارای چهار برج و بارو قلعه میانی است و از خشت خام و گل ساخته شده است.

بندر سی‌نیز


در حدود 20 کیلومتری بندر دیلم در خوالی خور امام حسین که امروزه یکی از مراکز تأسیسات نفتی جنوب است، آثار خرابه‌های بندر سی‌نیز باقی مانده است.روستای حصار که بعد از ده امام حسین قرار دارد، محل حصار غربی شهر سی‌نیز بود که آثار ویرانه‌های تأسیسات این شهر هنوز در آن باقی است.

منطقة باستانی توز

منطقة باستانی توز در محلی بین روستاهای زیراه، اردشیرآباد و سعد‌آباد از توابع دهستان‌های دشتستان در حاشیة رودخانة شاپور دالکی قرار دارد. توز در آغاز قرن ششم ویران گردید و تاکنون محل دقیق آن روشن نشده است.

بندر مهروبان و دیلم

بندر قدیمی مهروبان در 24 کیلومتری شمال بندر دیلم قرار داشت. آثار خرابه‌های این بندر هم اکنون در محلی به نام تل‌امام‌زاده مشهود است.





سیراف

سیراف در جنوب شرقی بندر بوشهر در جوار بندر کوچک ظاهری قرار دارد. این شهر باستانی بزرگ شامل بنادر سه‌گانة کنونی یعنی بندر طاهری، کنگان و دَیّر بود.قدمت سیراف با توجه به مدارک تاریخی و کشفیات باستان‌شناسی به دورة ساسانیان می‌رسد. نام اولیة این بندر «اردشیر آب» بود که در گذر تاریخ به سیراف تبدیل شده است. قسمتی از یک دژ دفاعی تقریباً مربع شکل اواخر دورة ساسانیاحتمال می‌رود این دژ توسط شاهپور دوم به عنوان یک پایگاه دفاعی ساخته شده باشد. مسجد جامع سیراف مربوط به اواخر قرن دوم هجری قمری و چندین مسجد کوچک مربوط به قرون سوم و چهارم هجری قمری قسمتی از محلة اعیان‌نشین با خانه‌ها و خیابان‌ها و کوچه‌های منظم از سدة سوم و چهارم هجری قمری کوره‌های سفالگری و شیشه‌گری قرن چهارم هجری قمری ساختمانی مشابه کاروانسرا یا زرادخانه یا انبار گمرک از قرن چهارم هجری قمری تعدادی آرامگاه‌های گروهی در ارتفاعات شمال سیراف یک مجموعة ساختمانی کاخ مانند و چند بنای دیگر

ریشهر

ریشهر در 8 کیلومتری جنوب شهر بوشهر واقع شده است. قدمت آثار کشف شدة آن به هزارة سوم تا هزارة اول پیش از میلاد می‌رسد.دو منطقة باستانی «تل‌پی‌تل» و «شاه‌نشین» نیز در همان حوالی ریشهر شناسایی شده است. منطقه و شهر باستانی ریشهر در تاریخ 24 شهریورماه 131 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

مساجد و کلیساهای قدیمی بوشهر

مسجد بردستان

در کناری روستای بردستان و در میان یک گورستان قدیمی که بر تپه‌ای مملو از قبور کهنه قرار دارد، مسجد بردستان واقع شده است.



مسجد شیخ سعدون

مسجد شیخ سعدون که به مسجد شاه و مسجد کوفی نیز معروف است از مساجد قدیمی شهرستان بوشهر است که شخصی به نام شیخ سعد از اهالی عربستان آن را حداث کرد و مسجد نیز به نام وی نامگذاری شد.





کلیسای مسیح مقدس

این کلیسا در شهر بوشهر قرار دارد و ساختمان آن نمونة بسیار جالبی از فنون معماری در ایران است.

کلیسای قدیمی جزیرة خارک

در قسمت غربی جزیرة خارک بقایای یک کلیسا و یک صومعه وجود دارد که احتمالاً به مسیحیان زمان ساسانیان تعلق دارد.تزئینات حجاری شده به بنای ساسانی تاق بستان کرمانشاه شباهت دارد. از این‌رو می‌توان گفت که این کلیسا حدود سدة پنجم یا ششم میلادی بنا گردیده است.

امامزاده های بوشهر :

زیارتگاه‌ امام‌زاده سلیمان

در کنار جادة گناوه – دیلم در محل تل امام‌زاده، مرقد امام‌زاده سلیمان ابن علی واقع شده است. مردم بر این اعتقادند صاحب مقبره یعنی سلیمان بن علی از اولاد حضرت زین‌العابدین است.

امام‌زاده عبدالمهیمن

در شهرستان بوشهر در نزدیکی ریشهر قدیم، مقبره و زیارتگاهی وجود دارد که به نام امام‌زاده عبدالمهیمن معروف است. آنچه بر لوحة رواق داخلی امام‌زاده نوشته شده نشان می‌دهد: امام‌زاده عبدالمهیمن از اعقاب حضرت علی (ع) و سیدی فقیه و پاک‌سیرت بوده است و در سال 312 هجری قمری در بوشهر فوت و مدفون شده است.

بقعة امامزاده میرمحمد (محمد حنفیه)

این بقعه در جزیرة خارک واقع شده و از یادگارهای صدر اسلام است مردم بر این باورند که این بقعه مدفن محمد حنفی فرزند حضرت امیرالمؤمنین (ع) است.

امام‌زاده میرارم

امام‌زاده میرارم یا «پیرارم» یا «پیرچل گزو» در جنوب شهر خورموج واقع شده است.مردم خورموج بر این باروند که این مقبره مدفن میرارم فرزند سام پسر نوح پیامبر است.

امام زاده آقا کوچک

قدمگاه حضرت علی، قدمگاه حضرت ابوالفضل که در شهرستان بوشهر واقع شده‌اند.

آرامگاه سیبویه

در ابتدای شاخه میانی و شمالی دره لیل سیراف واقع شده است.





آرامگاه حاجی محمد ابراهیم اصفهانی

در جزیرة خارک و در اطراف آرامگاه میرمحمد، قبرستان‌های جدید و قدیمی دیده می‌شود که اهم آنها یک آرامگاه هشت‌ضلعی است که درون آن، دو قبر وجود دارد.

گور دختر:

این گوربسیار شبیه مقبره کوروش کبیر در پاسارگاد است و قدمت آن به 6 ق م می رسد در گور دختر اناصر هنری اورار توی مانند دشیروانی و شیوه و عناصر معماری ایلامی معبد چغازنبیل را می توان دید.


قبر ژنرال انگلیسی

در خیابان امامئ خمینی بوشهر قرار دارد.این قبر به شکل ابلیسک در داخل فضای گل خانه شهرداری ساخته شده است.

گورستان شغاب


در جنوب شهر بوشهر قرار دارد و به عیلامیها تعلق دارد.





گورستانی باستانی خارک:

در قسمتی از کوهستان جزیره خارک قرار دارد. قبر های این گورستان به اواخر دوره ساسانی مربوط است.





گورستان باستانی سیراف:در شمال غربی بندر طاهری در دامنه جنوبی ارتفاعات مشرف بر آن قرار دارد. این گورستان را به زرتشتیان نسبت می دهند.





خانه های قدیمی ، آب انبار بوشهر

خانة قاضی

این خانة قدیمی در مرز محلة بهبهانی و شنبدی بوشهر واقع شده است این خانه به خانوادة قاضی تعلق دارد.

خانة رئیس علی دلواری

خانة رئیس علی دلواری در 45 کیلومتری بوشهر در دلوار قرار دارد که پس از تعمیر و نوسازی به یک مجموعة فرهنگی تبدیل شده است. موزة مردم‌شناسی استان بوشهر و دیگر فعالیت‌های سنتی روستای در این مکان برقرار است.

عمارت ملک

این عمارت به صورت مجموعة ساختمانی به حدود یک قرن قبل تعلق دارد و در پنج کیلومتری شهر بوشهر در کنار میدان بهمئی قرار گرفته است. این بنا توسط معماران فرانسوی ساخته شده است. نوع و سبک معماری از سبک ساختمان‌سازی دو قرن اخیر سواحل خلیج‌فارس که به «بنگله» معروف است تأثیر گرفته است و به اواخر دوران زند و اوایل دوران قاجار مربوط است.

عمارت چهل‌خانه در محور بوشهر – زیراه

عمارت دریابیگی،

خانة دهدشتی،

عمارت سازمان میراث فرهنگی،

عمارت شهرداری (امیریه)

عمارت کازرونی (اوقاف سابق) در بوشهر

مجموعه حاج رییس - بوشهر

این بنا مجموعه ای از پنج ساختمان تو در تو است که در اواسط دوره قاجاریه توسط تاجری سرشناس به نام آقای حاج عبدالرسول طالبی معروف به حاج رییس ساخته شده است. موقعیت مکانی این بنا به دلیل انجام معاملات تجاری جهت خروج و ورود کالاهای تجاری از کشتی ها، نزدیک به دریا بنا گردید و فاصله آن تا دریا 6 متر است. در واقع قسمتی از این مجموعه بزرگ محل سکونت مالک و قسمت دیگری محل کار منشی ها بوده است. به تبع بافت قدیم بوشهر، مصالح به کار رفته، سنگ های مرجانی و گچ می باشد و در پوشش سقف از چوب های صندل و حصیری به نام بوریا استفاده شده است. در ساخت در و پنجره ها نیز از چوب ساج که محصول کشورهای آفریقایی بوده استفاده شده است. کثرت درب و پنجره های این بنا جهت کوران شدن هوا و خنکی فضای داخلی بنا در تابستان بوده است.

آب‌انبار قوام بوشهر

ساختمان آب‌انبار قوام در محوطة بازی در کنار خیابان خلیج‌فارس قرار گرفته است. این آب‌انبار بیش از 150 سال عمر دارد و با مصالح محلی و در زمان قاجاریه ساخته شده است.

آب‌انبار درخت یا تنب‌کرو

حدود 12 کیلومتری شرق برازجان محوطة وسیعی به نام آب‌انبار یا تنب کرو وجود دارد که بقایای دیوارهای غربی آن از قلوه‌سنگ و ملاط گل است.