آثار و ابنیه تاریخــی بیرجند

_____________________________________________________

مقدمه سيماي ميراث فرهنگي بيرجند: اين مختصر از ميان ثروت عظيم تاريخ و تمدن ايران اسلامي گزينش شده تا هرگز از خاطرها زدوده نشود كه كشور ما از بزرگترين گاهواره هاي تمدن و فرهنگ جهاني است و هزاران سال است كه نياكان خردمند ما فرهنگ و تمدن سترگي پي افكندند كه به رغم آسيب و گزند بسيار ،‌همچنان از ميراث گرانقدر ما نغمه ها ساز مي كنند ،‌فرهنگ و تمدني كه افق هاي درخشان تاريخ و انديشه را پيش روي ملل مختلف نيز گسترده است. تا آنجا كه برخي از اين مواريث ‌هم امروز نيز مايه مباهات بشري است.بيرجند در شرق ايران قرار دارد. محدوده بيرجند از جنوب به نهبندان ،‌از شمال به قاين ،‌از شرق به كشور افغانستان و از غرب به طبس و فردوس محدود استبيرجند از نظر موقعيت جغرافيايي در 13 ، 59 طول شرق و 53 ،‌32 عرض شمالي قرار دارد . بر اساس آخرين تصميمات كشوري وسعت آن 31704 كيل.متر مربع و از چهار نقطه شهري ، بيرجند ،‌خوسف ، سربيشه و اسديهو چهار بخش مركزي ، خوسف ، سربيشه و درميان تشكيل شده است. در مجموع داراي 18 دهستان و 1197 روستا مي باشد. ارتفاع بيرجند از سطح دريا 1480 متر بوده و فاصله آن تا تهران ،‌مشهد مي باشد . ارتفاع بيرجند از سطح دريا 1480 متر بوده و فاصله آن تا تهران ،‌مشهد و زاهدان به تربيت 1320 ،‌486 و 458 كيلومتر است.وضعيت اقليمي و طبيعي از لحاظ وضعيت اقليمي دو عنصر مهم كوه پايه هاي بلند و دشت هاي وسيع از مهمترين عوامل تاثير گذار در آب و هواي منطقه به شمار مي روند . نزديكي به كوير مركزي ايران و وجود دشتهاي وسيع باعث به وجود آمدن آب وهواي بياباني با تابستانهاي گرم شده است . از سوي ديگر كوههاي منطقه كه بيشتر در جهت غربي ، شرقي كشيده شده اند ، باعث گرديده از شدت گرما كاسته شود و منطقه نسبت به مناطق اطراف از اعتدال بيشتري برخوردار باشدوجه تسميه براي اولين بار نام بيرجند در اسناد مكتوب در كتاب معجم البلدان قرن هفتم هجري قمري آمده است كه اين شهر را زيباترين بلديه قهستان معرفي كرده است همچنين سياحان و مورخاني چون ماركوپلو ،‌ياقوت حموي ،‌مقدسي ،‌حمد الله مستوفي و حافظ ابرو در كتابهاي خوداز اين شهر به نوعي ياد نموده اند.نام اصلي اين شهر از ديرباز ( بيرجند ) بوده كه به صورت هاي بيرجند ، برجن ، بركند و بيرگند نيز در نوشته ها و فرهنگ نامه ها آمده است .كلمه بيرجند مركب از دو جزء بير و ديگر جند است در مورد جزء پيشين اين نام يعني جند آنرا معرب واژه كند يا تلفظي ديگر ازآن مي دانند و شهر معني مي كنند ولي در مورد جزء پيشين آن يعني ( بير) اختلاف نظر وجود دارد و آنرا به اختلاف " نصف" " بلند " " چاه " معني كرده و مي كنند .در مجموع بيرجند را شهر ساعقه ، شهر طوفان و شهري تنها در دل كوير معني نموده اند
قلعه پايين شهرموقعيت : بيرجند – خيابان جمهوري دوره صفوياين قلعه بر فراز تپه اي مشرف به بافت قديم بيرجند در منتهي اليه غرب بافت قديم بيرجند قرار دارد . قلعه داراي چهار برج مدور در چهار گوشه و حصاري بلند در چهار ضلع مي باشد . مصالح بنا از خشت و چينه مي باشد كه در بعضي نقاط از آجر نيز بطور محدود استفاده شده است . فضاهاي داخلي قلعه در گذشته به منظور كشاورزي به طور كامل منهدم شده است . با توجه به سابقه شهر بيرجند و بعضي مدارك بدست آمده قدمت بناي فعلي قلعه به دوره صفويه بر مي گرددمدرسه شوكتيه موقعيت : خيابان شهيد منتظري ( خاكي ) دوره قاجارمدرسه شوكتيه در داخل بافت تاريخي شهربيرجند قرار دارد. اين بنا تك ايواني بوده و داراي بخشهاي مختلفي مي باشد . سر در ورودي بنا داراي طاق جناقي با تزيينات مقرنس مي باشد. هشتي ،‌دهليز ،‌ايوان رفيع ، حياط ،‌حجره هاي دور تا دور حياط ،‌شاه نشين و حمام از متعلقات اين بنا است. اين بنا داراي دو ورودي در ضلع جنوب و ورودي دوم در ضلع غرب بنا قرار دارد. اين بنا در سال 1312 ه.ق به منظور برگزاري مراسم عزاداري ماه محرم ساخته شده و در سال 1326 ه.ق اولين مدرسه جديد بيرجند در آن تاسيس شده است.مجموع باغ و امارت اكبريه موقعيت : بيرجند – انتهاي خيابان معلم دوره زنديه – قاجاراين مجموعه شامل باغ ،‌عمارات ، سر در ورودي ، اصطبل ،‌حمام ، خمخانه ،‌بخش اداري ، تالار تشريفات ،‌استخر و غيره مي باشد . قديمي ترين بخش از شرق مجموعه قرار داد بناي شوكت الملك است كه از در زمان شوكت الملك دردو طبقه ساخته شده است، اين قسمت اكنون به كتابخانه و حوزه پژوهشي و معاونت گردشگري ميراث فرهنگي بيرجند اختصاص داده شده است.بخش مركزي از لحاظ معماري جالب ترين بخش مجموعه است در دو طبقه ساخته شده كه اكنون به عنوان موزه هاي باستان شناسي و مردم شناسي استفاده مي شود . اين بخش داراي ميانخانه ، تالار آيينه ، ايوان ستون دار و اطاق هاي متعدد است . اين قسمت از لحاظ تزيينات نيز جذابترين بخش است. بطور يكه داراي تزيينات مقرنس ،‌گچبري و آيينه كاري در داخل و آجر كاري نماي خارجي بنا مي باشد. آخرين بخش كه بعنوان بخش اداري ساخته شده درغرب مجموعه قرار دارد و شامل يك راهرو طويل با اطاقهايي در دو طرف استباغ و عمارت رحيم آباد موقعيت : بيرجند – انتهاي خيابان مدرس دوره قاجاريهباغ و عمارت رحيم آباد دار الحكومه اسماعيل خان شوكت الملك در حدود سال 1315 ه.ق بوده است. مجموعه رحيم آباد داراي باغ ، انبار ، بناي ورودي ،‌استخر و غيره عمارت اصلي مي باشد . ويژگي مهم اين بنا تزيينات زيباي آن است كه شامل آيينه كاريها و گچبريهاي بسيار زيبايي با نقش سرديس حيوانات ،‌گل و گياه و نقوش اسليمي است.قلعه تاريخي فورگوقعيت : روستاي فورگ دوره اسلامي قلعه تاريخي فورگ در روستاي فورگ از توابع بخش مركزي شهرستان در ميان ودر فاصله 80كيلومتري شرق بيرجند واقع شده استاين قلعه در زمان نادرشاه افشار و بوسيله ميرزا بقاخان حاكم منطقه و پس از فوت وي توسط پسرش ميرزا رفيع خان بازسازي شده استبا توجه به آثار و بقاياي معماري داخل قلعه چنين استنباط مي شود كه قلعه مزبور در چند مرحله بازسازي شده و بر وسعت آن افزوده شده است،‌آخرين مرحله معماري آن مربوط به دوره افشاريه است كه حصار فعلي قلعه و هشت برج مدور آن يادگار از اين دوره مي باشد. مصالح مورد استفاده در ساختمان قلعه سنگ و ملات مي باشد.حسينيه و مدرسه نوابموقعيت : بيرجند – ميدان چهاردرخت دوره صفوياين حسينيه در زمان شاه عباس صفوي به فرمان امير زاده خاتون مقلب به بي بي نواب ساخته شده است. تاريخ تاريخ 1001 ه.ق موجود در كتيبه سر در ورودي سال ساخت آنرا نشان مي دهد. اين بنا به صورت دو ايواني ساخته شده است . سر در ورودي ،‌هشتي ، صحن ، دو ايوان و اطاقها و پنجره هاي متعدد از ويژگي هاي اين بنا است . تزيينات اين بنا شامل مقرنس كاري ، رسمي بندي ،‌كتيبه هاي گچي و گچبريهاي اسليمي و گل و گياه است.ارگ كلاه فرنگيموقعيت : بيرجند – خيابان مطهري دوره زنديهاين بنا كه در شش طبقه به فرم زيگوارت ساخته شده از بناهاي شاخص بيرجند مي باشد . از شش طبقه بنا ، تنها دو طبقه آن قابل كاربري است و بقيه طبقات تنها به منظور فرم بخشي ساخته شده اند . در مركز بنا حوض خانه با ويژگيهاي معماري جالب توجهي وجود دارد. ورودي اصلي بنا در ضلع جنوبي آن قرار دارد. فضاي حوض خانه از لحاظ تزئينات مهمترين بخش بنا است. تزيينات انبوه مقرنس كاري از جمله ويژگي هاي اين بنا است كه در سقف ديده مي شود . اين بنا محل حكمراني حسام الدوله بوده است و زمان ساخت آن به دوره زنديه بر مي گردد . در حال حاضر استانداري خراسان جنوبي در مجاورت اين بنا قرار دارد.آرامگاه ابن حسام خوسفي موقعيت : شهر خوسف دوره صفويهابن حسام خوسفي شاعر تواناي قرن نهم هجري در بخش خوسف شهرستان بيرجند مي زيسته است. اين شاعر خوش ذوق كه شغل اصلي او دهقاني مداح اهل بيت و شيعه مذهب بوده است. اين بنا داراي پلان چليپايي شكل و پوشش عرق چين با گنبد كلاه فرنگي مي باشد . از تزيينات اين بنا شامل رسمي بندي در گوشه ها ،‌كتيبه موجود دور تا دور ساقه گنبد و طرح هاي چليپايي پنجره هاي مشبك است.زمان ساخت بنا دوره صفويه است كه در دوره قاجار تغييراتي در آن داده شده است.بند دره
وقعيت: بيرجند- رشته كوه باقران دوره زنديهبند تاريخي دره در منطقه كوهستاني از رشته كوههاي باقران در فاصله 8 كيلومتري از شهربيرجند قرار گرفته در زمان حكمراني حشمت الملك در اواخر دوره زنديه احداث شده است. ارتفاع اين سازه آبي 15/5 متر و طول آن برابر با 35 متر است. همچنين گنجايش نگهداري آب در آبگير پشت بند 150000 متر مكعب مي باشد. بند دره مانند بندهاي مشبه با قدرت وزني بوده و علاوه بر آن جهت تقويت ديواره بند،‌پشت بند عظيمي در آن احداث شده است.